Ev Hanımına Nafaka: Geçim Bütçesi, Gelir Araştırması ve Talep Miktarı

Ev hanımına nafaka için herkese uygulanan sabit bir tutar veya eşin maaşına bağlı zorunlu bir yüzde yoktur. Boşanma sürerken geçici geçim ihtiyacı, boşanma sonrasında ise yoksulluk nafakasının koşulları değerlendirilir. Ücretli işte çalışmamak önemli bir olgudur; ancak kira geliri, birikimler, barınma imkânı, sağlık ve bakım yükü de incelenir. İstenecek miktar hazırlanırken kişinin kendi giderleri çocukların giderlerinden ayrılmalı, mevcut gelir ve doğrudan karşılanan harcamalar gösterilmelidir. Diğer eşin ödeme gücü de araştırılır. Bu nedenle yalnız “gelirim yok” demek yerine, hangi ihtiyacın ne kadarının karşılanamadığını belgelerle açıklamak gerekir. Hazırlanan bütçe mahkemeye yardımcı olur; yazılan toplamın aynen nafakaya dönüşmesini sağlamaz.

Önce tedbir ve yoksulluk nafakası ayrılmalı

Boşanma veya ayrılık davası açıldığında hâkim, dava devam ederken eşlerin geçimi ve barınması için gerekli geçici önlemleri kendiliğinden alır. Tedbir nafakası bu dönemdeki ihtiyaca yöneliktir. Evden ayrılınca kira ödemeye başlayan veya eşinin desteği kesilen kişinin geçim durumu, son karar beklenmeden mahkemeye açıklanabilir. Dayanak: TMK m.169.

Yoksulluk nafakası ise boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek tarafın, kusuru daha ağır olmamak koşuluyla diğer taraftan mali gücü oranında geçim desteği istemesidir. Nafaka yükümlüsünün kusurlu olması ayrıca şart değildir. Dolayısıyla eşin yüksek maaşı bulunması, talep edenin bütün diğer koşulları taşıdığını tek başına göstermez. Dayanak: TMK m.175.

Bu iki talebi dilekçede dönemleriyle ayırın. Dava boyunca geçim için ne istendiği ile boşanma sonrasındaki talep açıkça anlaşılmalıdır. Geçici ödeme yapılmış olması, boşanma sonrasında aynı tutarın kendiliğinden ve değişmeden devam edeceği anlamına gelmez. Geçici barınma ve diğer önlemler için tedbir nafakası rehberine bakılabilir.

Henüz boşanma davası açılmamışsa mevcut aile giderlerine katkı başka hükümler çerçevesinde değerlendirilir. Birlikte yaşarken veya haklı sebeple ayrı yaşarken başvurulacak yolun ayrıntıları eşin ev giderlerine katılmaması yazısındadır. İlk adım, devam eden evlilikte katkı mı yoksa boşanma nedeniyle nafaka mı istendiğini belirlemektir.

Geliri olmayan eşe nafaka otomatik bağlanır mı?

Ücret bordrosunun bulunmaması, kişinin bütün ekonomik durumunu açıklamaz. Bir taşınmazdan kira alınması, düzenli başka kazanç bulunması veya geçimi sağlayabilecek malvarlığı olması değerlendirmeyi değiştirebilir. Bunun karşısında tapuda pay sahibi olmak da her ay kullanılabilir para elde etmekle aynı değildir. Payın niteliği, gelir getirip getirmediği ve kişinin fiilen yararlanma imkânı açıklanmalıdır.

Ev hanımı olduğunu belirten kişi, evlilik boyunca çocuk bakımı ve ev işlerini nasıl üstlendiğini somutlaştırabilir. TMK m.186 eşlerin aile giderlerine emek ve malvarlığıyla katılmasını düzenler. Bu emek, aileye katkının yalnız maaştan oluşmadığını gösterir. Ancak nafaka hesabı, geçmiş bütün ev işlerini saatlik ücretle çarpıp diğer eşten istemek biçiminde kurulmaz. TMK m.175 ve 186.

Çalışmaya ara verilmesinin nedeni ve bugünkü çalışma imkânı önemlidir. Küçük çocuğun bakım saatleri, kişinin sağlık durumu, mesleği ve çalışma geçmişi açıklanabilir. “Çalışabilir” veya “hiç çalışamaz” şeklindeki soyut değerlendirmeler yerine okul saatleri, bakım desteği, sağlık belgeleri ve önceki iş kayıtları sunulmalıdır. Mahkeme bunları nafakanın kendi koşulları içinde değerlendirir.

Yakınların geçici yardımı da açıkça yazılmalıdır. Bir kardeşin birkaç ay market alışverişini karşılamasıyla kişiye ait düzenli kira geliri aynı kaynak değildir. Yardımın devamlılığı, tutarı ve ne için verildiği belirtilmelidir. Yardım alındığını gizlemek kadar, her yardımı ömür boyu garanti edilmiş gelir gibi değerlendirmek de gerçek bütçenin anlaşılmasını zorlaştırır.

Nafaka miktarı nasıl belirlenir?

Yoksulluk nafakasında talep edenin geçim ihtiyacı ve diğer tarafın mali gücü birlikte değerlendirilir. Kanun, ev hanımı için ayrı bir asgari nafaka tarifesi veya maaşın belli oranını zorunlu kılan bir hesap öngörmez. Aynı maaşı alan iki kişinin farklı bakım yükleri ve zorunlu giderleri olabilir. Aynı tutarda nafaka isteyen iki kişinin kendi gelirleri de farklı olabilir. TMK m.175–176.

Bu nedenle internette görülen “şu maaşa şu kadar nafaka” tabloları dosyanın yerine geçmez. Önce aylık kişisel ihtiyaç belirlenir. Ardından kendi kaynakları ve karşılanan giderler açıklanır. Ortaya çıkan açık, talebin gerekçesini oluşturur; mahkemenin mutlaka o açığın tamamını diğer eşe yükleyeceği söylenemez.

Diğer eşin yüksek gelirinin belgelenmesi tek başına istenen her harcamayı gerekli hâle getirmez. Talep edilen konut, ulaşım veya sağlık giderinin neden mevcut koşullarda ortaya çıktığı gösterilmelidir. Örneğin iş aramak için yapılan ulaşım gideri ile tercihe dayalı pahalı bir seyahat aynı açıklamayla sunulmamalıdır.

Borçlar da ayrı incelenir. Kredi kartı ekstresindeki bütün tutarı aylık geçim giderine eklemek, aynı market ve fatura harcamalarını ikinci kez sayabilir. Konut kredisi ise tüketim giderinin yanında mal edinimiyle de bağlantılıdır. Kredinin kime ait olduğu, amacı ve hangi harcamanın zaten bütçede bulunduğu açıklanmalıdır; borcun tamamı otomatik nafaka kalemi sayılmaz.

Nafaka gider tablosu nasıl hazırlanır?

Gider cetveli için zorunlu tek bir form bulunmaz. Basit bir tabloda giderin adı, dönemi, toplamı, kişiye düşen kısmı, kim tarafından ödendiği ve belgesi gösterilebilir. Mahkemeye sunulan özetin faturalarla bağlantısını kurmak, birbirinden kopuk çok sayıda belge eklemekten daha anlaşılırdır. İleri sürülen olguların somutlaştırılması ve delille eşleştirilmesi HMK m.194 kapsamında önem taşır.

Son birkaç ayın belgeleri, giderlerin olağan düzeyini anlamaya yardım edebilir; kanunda her dosya için zorunlu aynı ay sayısı bulunduğu varsayılmamalıdır. Mevsimsel veya yıllık bir gideri aylara dağıtıyorsanız yöntemi yazın. Örneğin yıllık zorunlu ödeme için toplamı ve hangi aylara dağıttığınızı belirtin. Tek seferlik taşınma masrafını her ay yeniden oluşuyormuş gibi göstermeyin.

Henüz tutulmamış ev için kira teklifi veya ilan sunulabilir. Bunun gerçekleşmiş ödeme olmadığını açıkça belirtin. Mevcut konuttan ayrılmanın nedeni, yeni konut ihtiyacı ve beklenen başlangıç tarihi birlikte açıklanmalıdır. Gelecekteki gider ile bugün ödenen gider aynı sütunda belirsiz bırakılmamalıdır.

Eşin gideri ile çocuğun giderini ayırın

Çocukla aynı evde yaşamak, bütün hane giderlerinin ebeveynin yoksulluk nafakasına yazılmasını gerektirmez. Çocuğun bakım ve eğitim giderlerine diğer ebeveynin katkısı ayrı bir hukuki ihtiyaçtır. Çocuğun ihtiyaçları, anne babanın hayat koşulları ve ödeme güçleri ile çocuğun varsa gelirleri değerlendirilir. TMK m.182 ve 330.

Ortak giderleri ayırırken kanunda zorunlu bir kişi başı bölme formülü olduğunu düşünmeyin. Kira gibi ortak giderlerde kullandığınız yöntemi açıklayın. Aynı faturanın tamamını hem kendi talebinize hem çocuğun talebine eklemekten kaçının. Çocuğa özgü okul, servis veya terapi giderini ayrıca işaretleyin.

Diğer eşin okul ücretini doğrudan ödemesi, kişinin kendi gıda ve sağlık ihtiyacının karşılandığını tek başına göstermez. Ödemenin kimin hangi ihtiyacına ilişkin olduğu önemlidir. Çocuk için ayrılan tutarın niteliğini anlamak üzere iştirak nafakası yazısı incelenebilir. Bu ayrım, aynı hane içinde farklı hak sahiplerinin taleplerini anlaşılır kılar.

Nafaka için gelir araştırması nasıl somutlaştırılır?

Diğer eşin gelirini bilmiyorsanız tahmini bir rakamı kesin bilgi gibi yazmayın. Bilinen işveren, çalışma yeri, şirket, taşınmaz veya düzenli ödeme kaynağını belirtin. İlgili kaydın hangi kurumdan ve hangi dönem için isteneceğini açıklayın. Mahkemenin üçüncü kişi veya resmî makamdaki belgeleri getirtmesi HMK m.195 kapsamında değerlendirilebilir.

Maaş bordrosu, çalışma kaydı ve banka hareketleri farklı sorulara cevap verir. Bordro ücretin unsurlarını, çalışma kaydı sigortalı çalışmanın dönemini, banka dökümü fiilî para girişini gösterebilir. Hesaba gelen her para kazanç değildir; borç, iade veya kişinin başka hesabından aktarım olabilir. İşlem açıklaması ve sürekliliği incelenmelidir.

Serbest çalışan eşte yalnız ciroyu kişisel net gelir saymak yanıltıcıdır. İşletmenin giderleri, kişinin işletmedeki konumu ve gerçekten elde ettiği kazanç ayrılmalıdır. Şirkette pay sahibi olmakla şirket hesabındaki bütün paranın kişisel kullanıma açık olması aynı değildir. Somut şirket ve dönem bilgisi, araştırmanın ilgili kayıtlara yönelmesini sağlar.

Sosyal medya görüntüsü tek başına kesin aylık gelir hesabı vermez. Görüntünün tarihi, bağlamı ve neyi gösterdiği açıklanmalı; hukuka aykırı elde edilmiş belgeler kullanılmamalıdır. Eşin hesabına izinsiz girmek yerine erişilemeyen kayıtların mahkeme yoluyla istenmesi değerlendirilmelidir. Dayanak: HMK m.189, 194 ve 195.

Kurum cevapları geldiğinde hangi noktalar kontrol edilir?

Gelen kaydın doğru kişiye ve istenen döneme ait olup olmadığını kontrol edin. Eski işverenin gönderdiği son bordro, eşin bugün aynı ücretle çalıştığını göstermeyebilir. İşten ayrılma tarihi ile sonraki çalışma veya gelir bilgisi arasında boşluk varsa bunu somut biçimde belirtin. Mahkemeden yalnız “yeniden araştırma” istemek yerine hangi kaydın eksik olduğunu ve neden sonucu etkilediğini açıklamak daha yararlıdır.

Bordroda brüt ücret, net ödeme, prim ve kesintiler ayrı olabilir. Tek bir yüksek ayın prim içerdiği veya tek bir düşük ayda eksik çalışma bulunduğu anlaşılıyorsa bunu değerlendirmeye katın. Dönem ortalaması hazırlıyorsanız hangi ayları kullandığınızı yazın. Her banka girişini toplamak veya yalnız en düşük ayı seçmek, kişinin olağan ödeme gücünü olduğundan farklı gösterebilir. Bir defalık ödeme ile devam eden kazanç ayrı açıklanmalıdır.

Eşin başka kişilere bakım yükümlülüğü veya zorunlu gideri bulunduğu ileri sürülüyorsa ilgili kişi, yükümlülüğün dayanağı ve fiilî ödeme belirtilmelidir. Her para gönderimi kanuni bakım yükümlülüğü değildir. Buna karşılık gerçek bir yükümlülüğü görmezden gelerek bütün net gelirin kullanılabilir olduğunu söylemek de eksik değerlendirme olur. Mahkeme her iki tarafın açıklamalarını ve belgelerini birlikte inceleyerek mali gücü belirler.

Kendi gelir araştırmanızda da aynı açıklığı koruyun. Evde yapılan dönemsel satış veya kısa süreli çalışma varsa, satış toplamıyla kazancı ve faaliyetin devam edip etmediğini ayırın. Sağlık veya bakım nedeniyle işin bırakıldığı ileri sürülüyorsa tarihler arasında bağ kurun. Başvuru günündeki tabloyla yargılama sırasında ortaya çıkan değişiklikleri ayrı göstermek, eski bir kaydın bugünkü durum sanılmasını önler.

İki varsayımsal örnek

Varsayımsal örnek 1: Yakının evinde geçici kalan eş. Ücretli işte çalışmayan kişi, boşanma sırasında annesinin evinde birkaç ay ücretsiz kalmaktadır. Henüz kira ödemediği hâlde bütçesine ödenmiş kira yazması doğru olmaz. Bunun yerine geçici barınma koşulunu, ne zamana kadar kalabileceğini ve ayrı konut ihtiyacını açıklar. Sonucu değiştiren olgu, ücretsiz kullanımın sürekli olup olmadığıdır. Yakının açıklaması, mevcut adres ve düşünülen konuta ilişkin gerçek belgeler bu ayrımı destekleyebilir; mahkeme gelecekteki ihtiyacı diğer koşullarla değerlendirir.

Varsayımsal örnek 2: Ücreti olmayan fakat kira payı bulunan eş. Kişi çalışmamakta, miras kalan evdeki payı nedeniyle düzenli kira almaktadır. Ayrıca sürekli ilaç gideri ve çocuğun bakım sorumluluğu vardır. “Hiç gelirim yok” yerine kira payını, gerçekten tahsil edilen tutarı ve karşılanmayan kişisel giderlerini gösterir. Sonucu değiştiren olgu yalnız tapudaki pay değil, fiilî ve düzenli gelirin geçime etkisidir. Kira sözleşmesi, banka kayıtları, sağlık ödemeleri ve çocuk giderlerinin ayrı cetveli birlikte incelenir. Bu bilgiler nafakanın kabulünü veya reddini peşinen garanti etmez.

Talep, mahkeme ve süreler

Yoksulluk nafakası talebinde aylık miktarı, dayandığınız koşulları ve istenen dönemi açıkça belirtin. Hâkim kural olarak talep sonucuyla bağlıdır; daha azına karar verebilir, kanuni istisnalar dışında fazlasına veya başka bir şeye karar veremez. TMK169’un kendiliğinden geçici önlem yetkisi bu genel kuralla karıştırılmamalıdır. HMK m.26 ve 119.

Nafaka uyuşmazlığı aile mahkemesinin görev alanındadır. Aile mahkemesi bulunmayan yerde görevlendirilmiş asliye hukuk mahkemesi bu sıfatla bakar. Boşanma sonrasında açılacak nafaka davasında alacaklının yerleşim yeri mahkemesi TMK177 uyarınca yetkilidir. 4787 m.2 ve 4, TMK m.177.

Bir yıllık süreyi kararın verildiği günle karıştırmayın; kesinleşme kaydını inceleyin. Önceki protokol, feragat veya nafaka hakkında kurulmuş hüküm varsa yeni talebin mümkün olup olmadığı ayrıca değerlendirilmelidir. “Bir yıl dolmadı” demek bu belgelerin etkisini ortadan kaldırmaz. TMK m.178.

Bağımsız nafaka davasında basit yargılama usulü uygulanır. Cevap için ek süre otomatik değildir; zamanında istenmeli ve mahkemece verilmelidir. Ek süre asıl sürenin bitiminden başlar. Delilleri sonradan sınırsız biçimde sunabileceğinizi veya talebi dilediğiniz aşamada değiştirebileceğinizi varsaymayın. HMK m.316–319.

Tebligatın ve mahkeme ara kararlarının takibi için UYAP ve tebliğ tarihi rehberi yardımcı olabilir. Boşanma dosyasındaki usulle bağımsız nafaka davasındaki usulü aynı kabul etmeyin. Maddi imkânsızlık varsa adli yardım ve temsil açıklamalarında anlatılan başvuru türleri incelenebilir.

Hazırlanacak belgeler ve sık yapılan hatalar

• Karar, protokol ve kesinleşme kaydı: İlk talep mi yoksa mevcut düzenlemenin değiştirilmesi mi gerektiğini ve uygulanacak süreyi belirlemeye yardım eder.
• Kişisel gider cetveli: İstenen tutarla gerçek ihtiyaç arasındaki ilişkiyi gösterir. Çocuk ve ortak gider payları ayrıca açıklanır.
• Fatura, sözleşme ve ödeme kayıtları: Giderin dönemini, bedelini ve gerçekten kimin ödediğini gösterir. Aynı harcama iki kez sayılmaz.
• Gelir ve malvarlığı belgeleri: Ücret dışındaki kaynakları ve fiilen kullanılabilir geliri ortaya koyar. Mevcut gelirsizlik, geçmiş çalışma kaydından ayrıca açıklanır.
• Sağlık ve bakım belgeleri: Çalışma düzenini veya geçim ihtiyacını etkileyen somut koşulları gösterir. İlgisiz sağlık geçmişi gereksiz yere dosyaya eklenmez.
• Kurumdan istenecek kayıt listesi: Belgenin kimde bulunduğunu, dönemini ve hangi iddiayı destekleyeceğini açıklar. Belgeyi tahminle doldurmanın yerine geçer.

Belgelerdeki farklılıkları saklamak yerine açıklayın. Kira sözleşmesindeki bedelle banka ödemesi farklıysa bunun ortak ödeme, gecikme veya başka bir nedenle oluşup oluşmadığını belirtin. Desteğin kesildiği tarihi ve öncesindeki ödemeleri ayırın. Dilekçedeki “hiç ödeme yapılmadı” ifadesiyle dekontların çelişmemesine dikkat edin.

Nakit ödenen giderlerde sonradan gerçek dışı belge üretmeyin. Mevcut makbuz, sözleşme, ödeme açıklaması ve olayı doğrudan bilen kişinin bilgisi ayrı ayrı değerlendirilebilir. Hangi harcamanın belgelendirilebildiğini, hangisinin yalnız açıklamaya dayandığını cetvelde işaretleyin. Gider tablosu tek başına her kalemin ispatı sayılmaz; içeriğinin dayanaklarıyla birlikte okunması gerekir.

Başvuru dosyasının başına kısa bir dönem özeti koymak da yararlıdır. Ayrılık tarihi, desteğin kesildiği ay, yeni kira başlangıcı ve varsa işe giriş veya çıkış tarihini sıralayın. Sonra her önemli değişikliği ilgili belgeye bağlayın. Böylece geçmişte karşılanmış ihtiyaçlar ile bugün devam eden açık birbirine karışmaz; talep edilen tutarın hangi koşullara dayandığı izlenebilir.

Talep hazırlanırken yüksek rakam yazmanın tek başına avantaj sağladığı düşünülmemelidir. Açıklamasız toplam, ihtiyacı görünür kılmaz. Diğer yandan eksik belgeyi tamamlamayı beklerken süreyi kaçırmak da doğru değildir. Mevcut belgeleri, eksikleri ve bunların nereden getirileceğini birlikte belirleyerek başvuruyu süresi içinde hazırlayın.

Süreye ilişkin güncel AYM değişikliği

25 Ekim 2026 kontrolünde resmî konsolide TMK175 dipnotu, AYM’nin 4 Haziran 2026 tarihli E.2025/156, K.2026/131 sayılı kararıyla “süresiz olarak” ibaresinin iptal edildiğini ve iptalin 30 Haziran 2027’de yürürlüğe gireceğini gösteriyor. İptal edilen ibareyle hükmün diğer koşulları ayrılmalıdır. TMK m.175, dipnot16.

Bu bilgi, bugün bütün nafakaların kaldırıldığı veya herkese aynı süre bağlandığı anlamına gelmez. Gelecekteki yürürlük tarihinde somut dosyaya uygulanacak düzenleme yeniden kontrol edilmelidir. Mevcut irat biçimindeki nafakanın değişmesi ve sona ermesi bakımından TMK176’daki koşullar ayrıca önemini korur. Burada gelecekte çıkarılabilecek bir kanunun içeriği varsayılmamaktadır.

Sıkça sorulan sorular

Ev hanımı olmak kusursuz sayılmayı sağlar mı?

Hayır. Ücretli işte çalışmamak ekonomik durumla ilgilidir; boşanmadaki kusur ayrı değerlendirilir. Yoksulluk nafakasında talep edenin kusurunun daha ağır olmaması koşulu ayrıca incelenir.

Eşimin maaşının yarısını isteyebilir miyim?

Talep miktarı somut ihtiyaçla gerekçelendirilmelidir. Maaşın yarısının zorunlu nafaka oranı olduğu yönünde genel bir kural yoktur. Mahkeme ihtiyaç, mali güç ve diğer koşulları birlikte değerlendirir.

Üzerime kayıtlı ev bulunması talebi mutlaka engeller mi?

Taşınmazın niteliği, kullanımı ve gelir sağlayıp sağlamadığı önemlidir. Kişinin oturduğu konutla düzenli kira getiren taşınmaz aynı ekonomik etkiyi doğurmayabilir. Tapu kaydıyla birlikte fiilî kullanım ve gelir açıklanmalıdır.

Faturalar eşimin adına düzenlenmişse kullanabilir miyim?

Belgenin hangi haneye ve döneme ait olduğunu, ödemeyi kimin yaptığını açıklayın. Fatura üzerindeki isim, giderin bütün ekonomik yükünü tek başına göstermez. Ödeme kayıtlarıyla birlikte değerlendirilmesi daha açıklayıcıdır.

Ailem para gönderiyorsa bunu yazmalı mıyım?

Mevcut desteği tutarı ve amacıyla açıklamak gerekir. Geçici borç, karşılıksız yardım ve düzenli gelir birbirinden ayrılmalıdır. Desteğin devam edeceği kesin değilse bunu da belirtin.

Eşim işsiz olduğunu söylerse araştırma biter mi?

İşsizlik beyanı, bütün mali durumun araştırılmasını gereksiz kılmaz. Diğer gelirler, malvarlığı ve somut çalışma koşulları değerlendirilebilir. Bununla birlikte gerçekte olmayan bir kazanç yalnız tahmine dayanılarak kesin gelir gibi sunulmamalıdır.

Kendi nafakam ile çocuğun nafakasını tek rakamda isteyebilir miyim?

Hak sahiplerini ve ihtiyaçlarını ayrı göstermek gerekir. Çocuğa ilişkin katkı ile kişinin kendi geçimi farklı koşullara dayanır. Ortak giderin iki talepte tekrar sayılmaması için kullanılan dağılım açıklanmalıdır.

Dava sürerken giderim artarsa ne yapmalıyım?

Yeni giderin nedenini, başlangıcını ve belgesini mahkemeye bildirin. Geçici önlem ihtiyacı ile nihai talebin değiştirilmesinin usulü ayrı değerlendirilir. Sadece daha yüksek bir bütçe sunmanın talep sonucunu kendiliğinden değiştirdiği varsayılmamalıdır.

Nafaka her yıl kendiliğinden aynı oranda artar mı?

Kararın artış hükmü içerip içermediği okunmalıdır. TMK176/5, istem üzerine gelecek yıllardaki miktarın kararlaştırılmasına imkân verir. Böyle bir düzenleme yoksa ekonomik değişikliğin etkisi ayrıca değerlendirilir.

Nafaka kararı çıkınca bütçe belgelerini atabilir miyim?

Belgeleri ve mahkemenin kararını birlikte saklamak yararlıdır. Sonradan mali durum değişirse önceki ihtiyaç ve gelirlerle yeni durumun karşılaştırılması gerekebilir. TMK176, koşulları varsa iradın artırılmasını veya azaltılmasını düzenler.

Bu yazı genel bilgilendirme amacı taşır. Somut talep; belgeler, önceki kararlar, usul aşaması ve uygulanacak tarihler birlikte değerlendirilerek hazırlanmalıdır.