TCK 122 Nefret ve Ayrımcılık Suçu ve Cezası

Nefret ve ayırımcılık suçu TCK m.122‘de düzenlenir (6529 sayılı Kanun’la güncellenmiştir). TCK 122 nefret ve ayrımcılık suçu, toplumda sıkça tartışılan ve uygulanması özellikle belirli gruplar açısından önem taşıyan bir suç tipidir. Dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle; bir kişiye kamuya arz edilmiş malın satılması veya kiralanması, bir hizmetten yararlanması, işe alınması ya da olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasının engellenmesi, bir yıldan üç yıla kadar hapisle cezalandırılır. Suç yalnızca bu sınırlı seçimlik hareketlerle oluşur; kanunda bağımsız bir “nefret söylemi” suçu bulunmadığından salt söylem tek başına bu suçu oluşturmaz. Ayrımcı saikin ispatı belirleyicidir. Ceza hukuku avukatına danışın.

1. TCK 122 Nefret ve Ayrımcılık Suçu Nedir?

TCK 122, kişilerin dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle ekonomik ve sosyal hayattaki belirli imkânlardan yararlanmasının engellenmesini cezalandırır. Suç, ayrımcı düşüncenin veya nefret içeren sözün tek başına açıklanmasını değil, kanunda sayılan alanlarda somut bir engelleme sonucunu yaptırıma bağlar.

Bu nedenle her eşitsiz muamele TCK 122 değildir. Ceza sorumluluğu için korunan nedenlerden biri, bu farklılıktan kaynaklanan nefret saiki, kanunda sınırlı olarak sayılmış dört hareketten biri ve mağdurun ilgili imkândan fiilen yararlanmasının engellenmesi birlikte ispatlanmalıdır. Daha geniş ayrımcılık yasakları iş hukuku, özel hukuk ve 6701 sayılı Türkiye İnsan Hakları ve Eşitlik Kurumu Kanunu kapsamında ayrıca uygulanabilir. 

2. Güncel Madde Metni

TCK 122’ye göre dil, ırk, milliyet, renk, cinsiyet, engellilik, siyasi düşünce, felsefi inanç, din veya mezhep farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle; bir kişiye kamuya arz edilmiş taşınır veya taşınmaz malın satılmasını, devrini ya da kiraya verilmesini, kamuya arz edilmiş belli bir hizmetten yararlanmasını, işe alınmasını veya olağan bir ekonomik etkinlikte bulunmasını engelleyen kimse bir yıldan üç yıla kadar hapis cezasıyla cezalandırılır.

Maddenin resmi kenar başlığında “Nefret ve ayırımcılık” yazımı kullanılır. SEO ve güncel Türkçe kullanımında “ayrımcılık” biçimi yaygın olsa da kanun metninin alıntılanmasında resmi yazım korunmalıdır.

3. Korunan Hukuki Değer ve Suçun Yapısı

Suçla bireyin eşit muamele görme hakkı, insan onuru, ekonomik özgürlüğü ve ayrımcılığa uğramadan toplumsal hayata katılabilmesi korunur. TCK 122, genel bir nefret suçu kataloğu değildir; nefret saikinin belirli ayrımcı engelleme hareketleriyle birleştiği özel bir suç tipidir.

Suç seçimlik ve bağlı hareketlidir. Kanunda sayılmayan ayrımcı davranış, ahlaken veya başka hukuk dalları bakımından hukuka aykırı olsa bile kıyas yoluyla TCK 122’ye sokulamaz. Ceza hukukunda kanunilik ilkesi, hem korunan nedenlerin hem de hareketlerin dar ve öngörülebilir biçimde yorumlanmasını gerektirir.

4. Suçun Unsurları

4.1. Fail ve Mağdur

Suçun faili herkes olabilir. Mal sahibi, emlakçı, işveren, işe alım yetkilisi, hizmet sunucusu veya ekonomik faaliyeti engelleyen üçüncü kişi somut katkısına göre fail olabilir. Tüzel kişiler hakkında ceza yaptırımı uygulanmaz; ancak fiili gerçekleştiren gerçek kişiler sorumlu tutulur ve kanuni koşullar varsa tüzel kişilere özgü güvenlik tedbirleri tartışılabilir.

Mağdur, kanunda sayılan farklılıklardan biri nedeniyle engellenen gerçek kişidir. Ayrımcılığın belirli bir gruba yönelmesi yeterli değildir; somut mağdur ve engellenen imkân tespit edilmelidir. Birden fazla mağdur varsa her kişi yönünden fiil ve içtima ayrı değerlendirilir.

4.2. Korunan Nedenlerin Sınırlı Listesi

Kanunda sayılan neden	İspatta aranacak bağlantı	Örnek delil
Dil, ırk, milliyet, renk	Muamelenin aidiyet veya görünür özellik nedeniyle yapılması	İlan, mesaj, tanık, karşılaştırmalı uygulama
Cinsiyet	Engellemenin cinsiyet farklılığından doğan nefretle bağlantısı	İşe alım yazışması, açık beyan, mülakat kaydı
Engellilik	Engelliliğe duyulan nefretin seçimlik harekete dönüşmesi	Hizmet reddi kaydı, erişim talebi, tanık
Siyasi düşünce, felsefi inanç	Düşünce veya inanca ilişkin nefret saiki	Sorgulama, yazışma, ilan, beyan
Din veya mezhep	Dinî aidiyet farklılığından kaynaklanan nefret	Ret gerekçesi, mesaj, sistematik uygulama

Yaş, sağlık durumu, medeni hâl, cinsel yönelim, etnik köken veya benzeri temeller başka mevzuatta ayrımcılık yasağı kapsamında olabilir. Ancak TCK 122’deki liste ceza normu bakımından genişletilemez. Bir olgunun kanunda açıkça sayılan nedenlerden biriyle örtüşüp örtüşmediği, etiket değil somut özellik üzerinden değerlendirilir.

4.3. Nefret Saiki

Genel kast yeterli değildir. Failin seçimlik hareketi, mağdurun kanunda sayılan farklılığından kaynaklanan nefret nedeniyle gerçekleştirmesi gerekir. Nefret saiki iç dünyaya ilişkin olduğundan çoğu dosyada doğrudan ikrarla değil, failin sözleri, önceki davranışları, seçici uygulaması, olayın zamanı ve benzer durumdaki kişilere yaklaşımı gibi dolaylı delillerle ispatlanır.

Önyargı, kaba davranış, ticari tercih veya mevzuata aykırı farklı muamele tek başına nefret saiki değildir. Savcılık ve mahkeme, ret kararının nedenini alternatif açıklamalarla birlikte tartışmalı ve ceza mahkûmiyeti için şüpheyi aşan bir bağ kurmalıdır.

4.4. Seçimlik Hareketler

Malın satılmasını, devrini veya kiraya verilmesini engelleme

Taşınır veya taşınmaz malın kamuya arz edilmiş olması gerekir. İlan, mağaza, platform veya herkese açık başka bir satış yöntemi kamuya arzı gösterebilir. Tamamen kişisel ve önceden belirlenmiş kapalı bir işlem, hükmün kapsamı dışında kalabilir. Failin mal sahibi olması şart değildir; emlakçı veya işlem üzerinde fiili hâkimiyeti bulunan kişi de sorumlu olabilir.

Kamuya arz edilmiş hizmetten yararlanmayı engelleme

Konaklama, ulaşım, perakende, eğlence, eğitim veya benzeri bir hizmet belirsiz sayıda kişiye sunulmuşsa kamuya arz edilmiş hizmet sayılabilir. Hizmetin ücretsiz ya da ücretli olması tek başına belirleyici değildir. Kapasite, güvenlik veya sözleşme koşulu gibi objektif nedenler gerçekten mevcutsa suç oluşmayabilir.

İşe alınmayı engelleme

İşe alım sürecinde karar verme, aday listesini eleme veya yetkili kişiyi yönlendirme yoluyla mağdurun işe girmesinin önlenmesi bu bent kapsamındadır. Adayın nitelik yetersizliği gerçek ve tutarlı bir neden olabilir; ancak sonradan üretilmiş görünüşte gerekçeler, karşılaştırmalı aday verileri ve ayrımcı beyanlarla birlikte değerlendirilir.

Olağan ekonomik etkinliği engelleme

Kişinin hukuka uygun ticaret, meslek, üretim veya hizmet faaliyetini sürdürmesinin nefret saikiyle önlenmesi bu bentte düzenlenir. Engelleme fiili ekonomik etkinlikle doğrudan bağlantılı olmalıdır. Sıradan rekabet, sözleşme uyuşmazlığı veya ruhsat denetimi, ayrımcı nefret saiki ispatlanmadıkça TCK 122 oluşturmaz.

4.5. Engelleme Sonucu ve Nedensellik

Suçun tamamlanması için mağdurun ilgili mal, hizmet, iş veya ekonomik faaliyetten yararlanmasının fiilen engellenmesi gerekir. Sadece ayrımcı söz kullanılması, teklif veya niyet açıklanması kural olarak yeterli değildir. Failin davranışı ile engelleme sonucu arasında nedensellik bağı bulunmalıdır.

5. Hukuka Aykırılık ve Objektif Farklı Muamele Nedenleri

Eşitlik ilkesi, farklı durumda olan herkese her koşulda aynı işlem yapılmasını gerektirmez. İşin niteliğiyle doğrudan bağlantılı mesleki gereklilik, güvenlik standardı, kapasite sınırı veya kanuni ruhsat koşulu gibi meşru ve ölçülü nedenler farklı muameleyi açıklayabilir. Ancak bu nedenlerin gerçek, önceden uygulanmış ve tutarlı olması gerekir.

Görünüşte tarafsız bir kuralın belirli grubu olumsuz etkilemesi dolaylı ayrımcılık oluşturabilir ve 6701 sayılı Kanun yönünden yaptırım doğurabilir. TCK 122 ise özel nefret saiki ve sınırlı hareketler aradığı için dolaylı ayrımcılık olgusu otomatik ceza sorumluluğu yaratmaz.

6. Teşebbüs, İştirak ve İçtima

6.1. Teşebbüs

Engelleme neticesi failin elinde olmayan nedenle gerçekleşmezse teşebbüs mümkündür. Örneğin işe alım yetkilisi nefret saikiyle adayın kaydını siler, fakat bağımsız denetim kaydı geri getirip işe alımı sağlarsa icra hareketlerinin ulaştığı aşamaya göre teşebbüs tartışılır. Hazırlık niteliğindeki ayrımcı düşünce veya genel sözler ise tek başına teşebbüs değildir.

6.2. İştirak

İşe alım komisyonu, mal sahibi ile emlakçı veya hizmet işletmesinin birden fazla yöneticisi ortak karar ve icrayla hareket edebilir. Müşterek faillik için her kişinin engelleme üzerinde ortak hâkimiyeti; azmettirme ve yardım etme için somut katkı ve kast ispatlanmalıdır. Kurumsal hiyerarşi tek başına ceza sorumluluğu doğurmaz.

6.3. İçtima ve Diğer Suçlar

Aynı olayda hakaret, tehdit, iş ve çalışma hürriyetinin ihlali, sendikal hakların engellenmesi veya kişisel verilerin hukuka aykırı işlenmesi de gerçekleşebilir. Her normun koruduğu değer, hareketi ve neticesi karşılaştırılarak fikri içtima, gerçek içtima veya özel norm değerlendirmesi yapılır. Nefret söylemi içeren ifade, TCK 122’deki engelleme yoksa bu maddeyi tek başına oluşturmaz; TCK 125, 216 veya ifade özgürlüğü ilkeleri ayrıca incelenir.

7. Şikâyet, Uzlaştırma, Önödeme ve Yargılama Usulü

TCK 122 şikâyete bağlı değildir; suç re’sen soruşturulur. Yetişkin fail bakımından uzlaştırma kapsamında değildir ve cezanın üst sınırı nedeniyle önödeme uygulanmaz. Güncel Adalet Bakanlığı listesinde TCK 122/1, yalnız suça sürüklenen çocuklar bakımından uzlaştırma kapsamında gösterilmiştir. Çocuk fail söz konusuysa suç tarihi ve CMK 253’ün özel koşulları ayrıca değerlendirilmelidir.

Görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Üst sınır üç yıl olduğundan CMK 251’deki basit yargılama usulü uygulanmaz. Yetki kural olarak engelleme hareketinin ve sonucunun gerçekleştiği yere göre belirlenir. Olağan dava zamanaşımı sekiz yıldır.

8. Ceza ve Bireyselleştirme

Suçun cezası bir yıldan üç yıla kadar hapistir. Maddede ayrıca adli para cezası seçimlik olarak öngörülmemiştir. Hükmedilen cezanın seçenek yaptırıma çevrilmesi, ertelenmesi veya hükmün açıklanmasının geri bırakılması, somut ceza miktarı ile TCK ve CMK’daki güncel genel koşullara bağlıdır; bunlar otomatik sonuçlar değildir.

TCK 122’de özel nitelikli veya daha az cezayı gerektiren hâl yoktur. Mağdur sayısı, fiilin tekrarı, planlı uygulama ve birden fazla seçimlik hareketin gerçekleşmesi temel ceza ve içtima değerlendirmesinde dikkate alınabilir; aynı olgunun iki kez aleyhe kullanılmaması gerekir.

9. Deliller ve İspat

• Satış, kiralama, hizmet veya iş ilanının yayımlandığı tarihli kayıtlar.
• E-posta, mesaj, çağrı kaydı, mülakat notu ve hukuka uygun ses veya görüntü delilleri.
• Karşılaştırılabilir aday, müşteri veya başvuruculara yapılan işlemler.
• Failin nefret saikiyle bağlantılı önceki ve olay anındaki açık beyanları.
• İşe alım puanları, yeterlilik belgeleri, ret gerekçeleri ve sonradan işe alınan kişinin bilgileri.
• Hizmet kapasitesi, rezervasyon sistemi, stok, güvenlik veya mesleki gereklilik kayıtları.
• Tanık anlatımları, kamera görüntüleri ve platform işlem günlükleri.
• TİHEK, iş mahkemesi veya idari süreçte toplanmış hukuka uygun belgeler.

Nefret saiki ispatın en güç bölümüdür. Deliller yalnız tek bir ağır söze değil, karar sürecinin tamamına ve karşılaştırmalı olgulara dayanmalıdır. Ceza dosyasında hukuka aykırı elde edilen özel yazışma veya kayıtların kullanılması ayrıca delil yasağı doğurabilir.

10. Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi Yaklaşımından İlkeler

1. Yargıtay 18. Ceza Dairesinin 2018/1978 E., 2019/13554 K. sayılı kararında TCK 122’nin kanunda sayılan sosyal gruplara yönelik nefrete dayalı ayrımcı engellemeleri kapsadığı vurgulanmıştır.
2. Nefret saiki varsayımla kurulamaz; ayrımcı sonuç ile korunan farklılık arasındaki özel motivasyon somut delillerle gösterilmelidir.
3. Nefret söylemi, ayrımcılık ve nefret suçu aynı kavramlar değildir. Anayasa Mahkemesi ifade özgürlüğü incelemelerinde sözün bağlamını, hedef grubun kırılganlığını, yayılma biçimini ve somut etkisini birlikte değerlendirir.
4. Ceza soruşturmasının etkili olması için ayrımcılık iddiasının ciddi emareleri toplanmalı; karşılaştırmalı kayıtlar ve olası nefret saiki araştırılmalıdır.

11. Uygulamaya Yönelik Örnekler

Örnek 1: Kamuya açık konut ilanında kiralamanın engellenmesi

Emlak işletmesi kamuya açık ilandaki daire için koşulları sağlayan adaya randevu verir. Adayın milliyetini öğrenen yetkili, aşağılayıcı ve dışlayıcı ifadelerle mal sahibini de yönlendirerek kiralama işlemini durdurur; daire aynı koşullarla başka birine verilir. Kamuya arz, milliyet farklılığından kaynaklanan nefret saiki ve fiili engelleme delillerle kanıtlanırsa TCK 122/1.a oluşabilir.

Örnek 2: Objektif mesleki yeterlilik nedeniyle işe alınmama

Bir iş ilanı mevzuat gereği belirli sertifikayı zorunlu tutar. Aday bu belgeye sahip değildir ve aynı durumda olan tüm adaylar elenir. Kararda adayın dini, siyasi düşüncesi veya diğer korunan özelliği rol oynamamışsa farklı muamele bulunsa bile nefret saiki ve ayrımcı engelleme oluşmadığından TCK 122 uygulanmaz.

12. Ceza Davası Dışındaki Başvuru Yolları

Ayrımcı fiil aynı zamanda iş hukukunda ayrımcılık tazminatı, işe iade, sendikal tazminat, kişilik hakkı ihlali, tüketici uyuşmazlığı veya idari işlemin iptali sonucunu doğurabilir. TİHEK’e başvuru da 6701 sayılı Kanun’daki görev ve süre koşulları çerçevesinde gündeme gelebilir. Bu yollar ceza soruşturmasının alternatifi olmak zorunda değildir; farklı amaç ve ispat rejimleriyle birlikte yürüyebilir.

Ceza davasında beraat verilmesi, daha düşük veya farklı ispat ölçüsü uygulayan hukuk ya da idari süreçlerde ihlal bulunmasını otomatik olarak engellemez. Tersine, TİHEK veya iş mahkemesi kararı da TCK 122 mahkûmiyeti için tek başına yeterli değildir.

13. Sıkça Sorulan Sorular

Her ayrımcılık TCK 122 suçu mudur?

Hayır. Kanunda sayılan neden, nefret saiki, sınırlı hareketlerden biri ve fiili engelleme birlikte bulunmalıdır.

Nefret söylemi tek başına TCK 122 oluşturur mu?

Kural olarak hayır. TCK 122, söylemin yanında kanunda sayılan ekonomik veya sosyal imkânın engellenmesini arar.

İşe alınmayan herkes suç duyurusunda bulunabilir mi?

Başvuru yapılabilir; ancak ceza sorumluluğu için işe alınmamanın korunan farklılıktan kaynaklanan nefret saikiyle gerçekleştiği ispatlanmalıdır.

Cinsel yönelim TCK 122 listesinde açıkça var mı?

Hayır. Ceza normundaki liste kıyasla genişletilemez. Buna karşılık başka ayrımcılık ve insan hakları mekanizmaları somut olaya göre uygulanabilir.

TCK 122 şikâyete tabi midir?

Hayır. Re’sen soruşturulur.

TCK 122 uzlaştırmaya tabi midir?

Yetişkin fail bakımından hayır. Güncel resmi listede yalnız suça sürüklenen çocuklar bakımından uzlaştırma kapsamında gösterilmiştir.

TCK 122 ön ödemeye tabi midir?

Hayır.

Görevli mahkeme ve zamanaşımı nedir?

Asliye ceza mahkemesi görevlidir; olağan dava zamanaşımı sekiz yıldır.

• 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu m.122 (Nefret ve ayırımcılık)
• Yargıtay 4. Ceza Dairesi 2021/11263 E., 2023/19698 K. (12.06.2023)
• Yargıtay 18. Ceza Dairesi 2018/1978 E., 2019/13554 K. (01.10.2019) — kavramsal çerçeve (5 yıl dışında)

YARGI KARARLARI

YARGITAY 4. CEZA DAİRESİ E. 2021/11263 K. 2023/19698 T. 12.6.2023 • NEFRET VE AYRIMCILIK SUÇU ( Sanıkların İşledikleri Kabul Edilen Eylemlerinin Mağdurların Olağan Bir Ekonomik Etkinlikte Bulunmalarını Engelleyici Boyuta Ulaşmadığı – Bu Nedenle Suçun Unsurlarının Oluşmadığı/Sanıkların Beraati Yerine Mahkûmiyetlerine Karar Verilmesinin Hatalı Olduğu ) • TEŞEBBÜS ( Sırf Hareket/Tehlike Suçu Olan Nefret ve Ayırımcılık Suçunun Oluşabilmesi İçin Engelleme Hareketinde Bir Zarar Doğurmasının Aranmadığı Suçun Oluşması İçin Yasa Maddesinde Yer Alan Engelleme Hareketinin Yapılmasının Yeterli Olduğu Bu Hareketin Mağdur İçin Somut Bir Tehlike Arz Etmesinin Önemli Olmadığı ve Araştırılmasının Gerekmediği Sadece Hareketin Parçalara Bölünebildiği Durumlarda Bu Suça Teşebbüsün Mümkün Olabileceği Gözetilmeksizin Sanıklar Hakkında 5237 Sayılı Kanun’un 35. Maddesinde Yer Alan Suça Teşebbüs Hükümlerinin Tatbikinin İsabetsiz Olduğu ) • ZİNCİRLEME SUÇ ( Sanığın Birden Fazla Mağdura Karşı Nefret ve Ayrımcılık Suçunu İşlediğinin Kabul Edilmesine Rağmen 5237 Sayılı Kanun’un 43. Maddesinin İkinci Fıkrasının Uygulanmamasının Hukuka Aykırı Bulunduğu )

Av. İltan Ekmekçioğlu