CMK Geçici Madde 5: Seri ve Basit Yargılama Hangi Dosyalara Uygulanır?

Ceza muhakemesinde yeni bir usul yürürlüğe girdiğinde en önemli sorunlardan biri, bu kuralın devam eden dosyalara uygulanıp uygulanmayacağıdır. CMK Geçici Madde 5, 2019 tarihli 7188 sayılı Kanunla getirilen değişiklikler için farklı başlangıç tarihleri ve geçiş kuralları belirlemiştir.

Düzenleme özellikle seri muhakeme, basit yargılama, tutukluluk süreleri, adli görüşme merkezleri ve bazı kanun yolları bakımından önem taşır. Ancak hükmün bazı ifadeleri Anayasa Mahkemesi kararlarıyla iptal edildiğinden yalnız ilk metne bakılarak değerlendirme yapılmamalıdır.

CMK Geçici Madde 5 Güncel Metni

Geçici Madde 5- (Ek:17/10/2019-7188/31 md.)

(1) Bu maddeyi ihdas eden Kanunla;

a) 102 nci maddede yapılan düzenleme, bu maddenin yayımlandığı tarihten itibaren üç ay sonra uygulanır.

b) 236 ncı maddenin dördüncü ve beşinci fıkralarında yapılan düzenleme uyarınca kurulması gereken merkezler, en geç 1/9/2020 tarihine kadar faaliyete geçirilir. Bu tarihe kadar mevcut uygulamaya devam olunur.

c) 250 nci maddede düzenlenen seri muhakeme usulü ile 251 ve 252 nci maddelerde düzenlenen basit yargılama usulüne ilişkin hükümler, 1/1/2020 tarihinden itibaren uygulanır.

d) 1/1/2020 tarihi itibarıyla kovuşturma evresine geçilmiş, hükme bağlanmış veya kesinleşmiş dosyalarda seri muhakeme usulü ile basit yargılama usulü uygulanmaz.

e) Bu maddenin yürürlüğe girdiği tarih itibarıyla, kovuşturma evresine geçilmiş dosyalarda kamu davasının açılmasının ertelenmesi hükümleri uygulanmaz.

f) 286 ncı maddenin üçüncü fıkrasında yapılan düzenleme, bu maddenin yayımlandığı tarihten itibaren on beş gün içinde talep etmek koşuluyla aynı suçlarla ilgili olarak bölge adliye mahkemelerince verilmiş kesin nitelikteki kararlar hakkında da uygulanır. Bu bendin uygulandığı hâlde, cezası infaz edilmekte olan hükümlülerin, 100 üncü madde uyarınca tutukluluğunun devam edip etmeyeceği hususu, hükmü veren ilk derece mahkemesince değerlendirilir.

g) 308/A maddesinde yapılan değişiklikle bölge adliye mahkemesi Cumhuriyet başsavcılığınca yapılan itirazların incelenmesine ilişkin getirilen usul, bu maddenin yayımlandığı tarihten önce itiraz yoluna başvurulup reddedilmiş olan itirazlar hakkında uygulanmaz.

h) Aile mahkemeleri ile çocuk ve çocuk ağır ceza mahkemelerinde görev yapan psikolog, pedagog ve sosyal çalışma görevlilerine ilişkin düzenlemeler, bu maddenin yayımlandığı tarihten itibaren altı ay sonra uygulanır.

Geçici Madde 5 Ne Amaçlar?

Madde, aynı kanun paketinde değiştirilen kurumların tamamı için tek bir başlangıç tarihi belirlememiştir. Her düzenlemenin niteliğine göre ayrı geçiş ölçütü getirmiştir.

Bu nedenle bir dosyada yalnız suç tarihine bakmak yeterli değildir. Soruşturma veya kovuşturma aşaması, karar tarihi, kesinleşme durumu ve ilgili usulün başlangıç tarihi birlikte incelenmelidir.

Seri Muhakeme Usulü Ne Zaman Uygulanmaya Başladı?

CMK 250 seri muhakeme usulü 1 Ocak 2020 tarihinden itibaren uygulanmaya başlamıştır. Bu yöntem, kanunda sayılan suçlarda Cumhuriyet savcısının belirli koşullarla yaptırım önermesine ve mahkemenin talebi incelemesine dayanır.

Geçici hükmün ilk metni, 1 Ocak 2020 tarihinde kovuşturma aşamasına geçmiş, hükme bağlanmış veya kesinleşmiş dosyaları kapsam dışında bırakıyordu. Anayasa Mahkemesi, “kovuşturma evresine geçilmiş, hükme bağlanmış” ifadelerini seri muhakeme yönünden iptal etmiştir. Kesinleşmiş dosyalara ilişkin sınırlama ise metinde kalmıştır.

Basit Yargılama Usulünde Geçiş Kuralı Nedir?

CMK 251 basit yargılama usulü ile CMK 252 itiraz usulü de 1 Ocak 2020 tarihinde uygulanmaya başlamıştır.

Anayasa Mahkemesi önce “kovuşturma evresine geçilmiş”, daha sonra “hükme bağlanmış” ifadelerini basit yargılama yönünden iptal etmiştir. Bu sebeple yalnız davanın 1 Ocak 2020’den önce açılmış veya hükme bağlanmış olması, basit yargılamayı kendiliğinden engelleyen bir ölçüt olarak kabul edilemez. Kesinleşmiş dosyalar farklı değerlendirilir.

Anayasa Mahkemesi İptalleri Neyi Değiştirdi?

Geçici maddenin (d) bendindeki sınırlamalar üç ayrı Anayasa Mahkemesi kararıyla daraltılmıştır. İptaller, seri muhakeme ile basit yargılamanın geçiş kapsamını aynı anda ve aynı şekilde değiştirmemiştir.

• “Kovuşturma evresine geçilmiş” ibaresi basit yargılama yönünden iptal edilmiştir.
• “Hükme bağlanmış” ibaresi basit yargılama yönünden iptal edilmiştir.
• “Kovuşturma evresine geçilmiş, hükme bağlanmış” ibaresi seri muhakeme yönünden iptal edilmiştir.

Somut dosyada hangi usulün uygulanacağı belirlenirken ilgili iptal kararının kapsamı, yürürlük zamanı ve dosyanın kesinleşme durumu ayrı ayrı değerlendirilmelidir.

Diğer Geçiş Tarihleri Nelerdir?

CMK 102’deki tutukluluk süresi değişikliği, geçici maddenin yayımlanmasından üç ay sonra uygulanmaya başlamıştır. Tutuklulukta geçen sürenin ve inceleme tarihlerinin doğru belirlenmesi, kişi özgürlüğü bakımından doğrudan önem taşır.

CMK 236 kapsamındaki adli görüşme merkezleri için 1 Eylül 2020’ye kadar faaliyete geçiş süresi tanınmış, bu tarihe kadar mevcut uygulamanın sürmesi öngörülmüştür.

Madde ayrıca kamu davasının açılmasının ertelenmesi, bazı bölge adliye mahkemesi kararları için temyiz imkânı, CMK 308/A itiraz usulü ve uzman görevlilere ilişkin düzenlemeler bakımından özel tarihler belirlemiştir.

Dosyada Hangi Tarihler Kontrol Edilmelidir?

• Suçun ve soruşturmanın tarihi,
• İddianamenin kabul edilerek kovuşturmaya geçildiği tarih,
• Hükmün verildiği ve kesinleştiği tarihler,
• Seri veya basit yargılama bakımından 1 Ocak 2020 tarihi,
• İlgili Anayasa Mahkemesi iptal kararının kapsamı ve yürürlük tarihi,
• Kanun yolu talebinin yapıldığı tarih.

İki Kısa Örnek

Örnek 1: Bir asliye ceza davasının 1 Ocak 2020’den önce açılmış olması, Anayasa Mahkemesi iptalleri sonrasında basit yargılama usulünün uygulanmasını tek başına engellemez. Dosyanın kesinleşip kesinleşmediği ve diğer şartlar ayrıca incelenir.

Örnek 2: Seri muhakeme kapsamındaki bir suçta soruşturmanın başlangıç tarihi eski olsa bile yalnız tarihe dayanılarak sonuç kurulamaz. Dosyanın evresi, kesinleşme durumu ve iptal kararlarının etkisi birlikte değerlendirilir.

Sık Sorulan Sorular

CMK Geçici Madde 5 hâlen yürürlükte mi?

Madde kanun metninde yer almaktadır. Ancak birçok hükmü belirli geçiş tarihlerine ilişkin olduğundan günümüzde özellikle eski dosyalar bakımından önem taşır.

Seri muhakeme hangi tarihte uygulanmaya başladı?

Seri muhakeme usulü 1 Ocak 2020 tarihinden itibaren uygulanmaya başlamıştır.

Basit yargılama hangi tarihte başladı?

CMK 251 ve 252 hükümleri 1 Ocak 2020 tarihinden itibaren uygulanmaya başlamıştır.

2020’den önce açılmış davada basit yargılama mümkün müdür?

Yalnız davanın daha önce açılmış olması engel değildir. Anayasa Mahkemesi iptalleri ve dosyanın kesinleşme durumu dikkate alınmalıdır.

Kesinleşmiş dosyaya seri muhakeme uygulanır mı?

Geçici hükümde kesinleşmiş dosyalar kapsam dışında tutulmuştur.

CMK 236 kapsamındaki merkezler için hangi tarih belirlenmiştir?

Merkezlerin en geç 1 Eylül 2020’ye kadar faaliyete geçirilmesi öngörülmüştür.

Somut dosyada hangi usulün uygulanacağını nasıl öğrenebilirim?

Dosyanın aşaması, karar ve kesinleşme tarihleri ile ilgili iptal kararlarının etkisi birlikte incelenmelidir. Tarihlerde küçük bir farklılık dahi uygulanacak usulü değiştirebilir.

Sonuç

CMK Geçici Madde 5, 7188 sayılı Kanunla değiştirilen birçok ceza muhakemesi kurumunun zaman bakımından uygulanmasını düzenler. Özellikle seri ve basit yargılama bakımından maddenin ilk hâliyle yetinilmemeli; Anayasa Mahkemesi iptalleri ve dosyanın kesinleşme durumu birlikte değerlendirilmelidir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.