Müşterim Faturayı ve Cari Hesap Borcunu Ödemiyor: Alacağımı Nasıl Tahsil Ederim?

Ödenmeyen fatura alacağı için önce borçluyu, teslim veya hizmet belgelerini, kalan bakiyeyi ve ödeme vadesini doğrulamak gerekir. Ardından uygun ihtar, icra takibi, arabuluculuk ve dava seçenekleri değerlendirilir. Fatura düzenlenmiş olması tahsilatı kendiliğinden sağlamaz; borcun dayanağı ve müşterinin itirazları dosyanın yönünü belirler.

İşletme açısından doğru başlangıç, muhasebe ekranındaki toplamı doğrudan takibe koymak değildir. Hangi malın teslim edildiği, hizmetin hangi bölümünün tamamlandığı, hangi ödemelerin yapıldığı ve borcun ne zaman istenebilir hâle geldiği ortaya konulmalıdır. Güçlü bir tahsil dosyası, satış kaydını gerçek ticari işlemle ve hukuken kullanılabilir delillerle birleştirir.

Müşteri ödeme yapmadığında ilk olarak ne yapılmalı?

Satış, muhasebe ve operasyon birimlerinin aynı dosya üzerinden çalışması gerekir. Müşterinin “haftaya ödeyeceğiz” açıklaması kaydedilmeli; buna güvenilerek kanuni süreler belirsiz biçimde bekletilmemelidir. İlk incelemede şu beş soruya cevap aranır:

• Borçlu, faturadaki şirket mi, şahıs işletmesi sahibi mi, başka bir sözleşme tarafı mı?
• Sipariş ve bedel konusunda anlaşmayı hangi belgeler gösteriyor?
• Malın teslimi veya hizmetin tamamlanması nasıl kanıtlanıyor?
• İade, iskonto, mahsup ve kısmi ödemeler sonrasında gerçekten ne kadar borç kalıyor?
• Ödeme zamanı geldi mi; ihtar, itiraz veya tebligat nedeniyle işleyen süre var mı?

Marka adıyla şirket unvanını karıştırmak ciddi sorun yaratır. Şirketin özel hukuk borcu için ortak veya müdürün kişisel malvarlığına otomatik başvurulamaz. Geçerli kefalet, garanti veya ayrı sorumluluk sebebi varsa ayrıca incelenir. Yanlış kişiye yöneltilen takip masraf, zaman ve karşı vekâlet ücreti riski doğurabilir.

Fatura tek başına alacağı ispat eder mi?

Fatura, ticari ilişkinin önemli belgelerindendir. Ancak düzenleyenin tek taraflı kaydı olması nedeniyle sözleşmenin kurulduğunu, malın teslim edildiğini ve bedelin hiç ödenmediğini her durumda tek başına kesin biçimde göstermez. Sipariş teyidi, teslim tutanağı, irsaliye, kabul yazışması ve banka hareketleri birlikte değerlendirilmelidir.

Sekiz gün içinde faturaya itiraz edilmezse ne olur?

TTK 21/2, faturayı alan kişinin aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde içeriğe itiraz etmemesi hâlinde bu içeriği kabul etmiş sayılmasını düzenler. Başlangıç bakımından yalnız düzenleme tarihi yerine faturanın alınması önemlidir. Bu nedenle gönderim ve ulaşma kayıtları saklanmalıdır. TTK m.21.

Sekiz günlük sürenin geçmesi, teslim edilmemiş malı teslim edilmiş veya hiç kurulmamış sözleşmeyi kurulmuş hâle getirmez. Karinenin hangi içerik bakımından uygulanacağı, temel ilişki ve diğer delillerle değerlendirilir. Faturaya tek taraflı eklenen her vade, faiz veya cezai şartın sırf sessizlik nedeniyle bağlayıcı olduğu da varsayılmamalıdır.

İşin yapılıp yapılmadığı tartışmalıysa, özellikle eser sözleşmelerinde faturanın ispat gücü bakımından teslim ve ifa incelemesi önem kazanır. Bu inceleme, bütün ticari alacakların aynı sözleşme türüne tabi olduğu anlamına gelmez.

E-faturanın iptal edilmesi borcu ortadan kaldırır mı?

E-fatura ve e-arşiv belgelerinde teknik iptal, ret yanıtı, harici ihtar veya itiraz ve bunların GİB sistemine bildirimi ayrı işlemlerdir. Kullanılan belge türü ve senaryoya göre yöntemler değişebilir. Portalda görülen durum, özel hukuk bakımından borcun varlığı hakkında tek başına mahkeme kararı yerine geçmez.

İptalin nedeni, tarafların anlaşması, malın iadesi ve hizmetin durumu araştırılır. Aynı şekilde teknik bildirim süresinin kaçırılması da bütün hukuki savunmaların otomatik kaybı şeklinde yorumlanmamalıdır. Güncel teknik işlem için GİB e-Arşiv iptal, ihtar ve itiraz kılavuzu ile ilgili belgeye ait duyurular birlikte kontrol edilmelidir.

Cari hesap ekstresi ile cari hesap sözleşmesi aynı şey mi?

Muhasebede müşteriye açılan ve borç-alacak hareketlerini gösteren hesap, uygulamada “cari hesap” diye adlandırılır. Bu kayıt çoğu zaman açık hesap ilişkisidir. TTK 89 anlamındaki cari hesap sözleşmesinde ise taraflar karşılıklı alacaklarını tek tek istemekten vazgeçerek hesap sonunda çıkacak bakiyeyi talep etmeyi kararlaştırır. Bu sözleşme yazılı yapılmadıkça geçerli olmaz. TTK m.89 ve devamı.

Dolayısıyla her ekstre için hesabın kapanmasını beklemek gerekmez; her bakiyeye de cari hesap sözleşmesinin özel kuralları uygulanmaz. Gerçek bir sözleşme varsa hesap devresi, kapanış, bakiyenin kabulü ve muacceliyet ayrıca incelenir. Açık hesap ilişkisinde faturaların ve ödeme kalemlerinin ayrı dayanakları korunur.

İmzalı mutabakat borcun ispatını güçlendirebilir. Ancak metnin kapsamı, tarih, imzalayanın temsil yetkisi, çekinceler ve sonradan yapılan işlemler görülmelidir. Yalnız “hesaplarınızı kontrol ediniz” yazan tek taraflı ekstreyle açık borç ikrarı aynı değildir. Mutabakat bulunması, her dosyada itirazın kaldırılması yoluna başvurulabileceği anlamına da gelmez.

Tahsil dosyasında hangi belgeler bulunmalı?

Belgeleri yalnız tarih sırasına dizmek yerine her faturanın dayanağıyla eşleştirin. Özellikle şu kayıtlar önemlidir:

• Sözleşme, teklif, sipariş, fiyat onayı ve sonradan yapılan değişiklikler
• Fatura, elektronik iletim kayıtları, sevk ve teslim belgeleri
• Hizmet raporları, iş emirleri, hakediş ve kabul tutanakları
• Banka dekontları, tahsilat makbuzları, çek veya senet bilgileri
• İade, iskonto, karşı alacak ve mahsup belgeleri
• Hesap mutabakatları, ihtarlar ve müşterinin itiraz yazıları

Hizmet alacağında yalnız “danışmanlık bedeli” açıklaması yeterli olmayabilir. İşin kapsamını ve sunulan çıktıyı gösteren kayıtlar aranır. E-posta ve mesajlar hukuka uygun şekilde, mümkünse bütünlüğü ve tarih bilgileri korunarak saklanmalıdır; yalnız seçilmiş ekran görüntülerine dayanmak ispat tartışması yaratabilir.

Ticari defterlerin delil değeri HMK 222’deki koşullara bağlıdır. Usulüne uygun tutulma, gerekli onaylar, kayıtların birbirini doğrulaması ve karşı tarafın defterlerinin durumu değerlendirilir. “Kendi defterimde alacak yazıyor, mutlaka kazanırım” yaklaşımı güvenli değildir. HMK m.222.

Kalan borç, vade ve faiz nasıl hesaplanır?

Talep, tahsil edilmemiş gerçek bakiyeyi göstermelidir. KDV dâhil fatura toplamına yeniden KDV eklenmemeli; iade faturası, fiyat farkı, iskonto ve yapılan tahsilatlar değerlendirilmelidir. Ödemenin hangi faturaya mahsup edildiği belirsizse ödeme açıklamaları, tarafların anlaşması ve kanuni mahsup kuralları incelenir.

Her fatura için düzenleme tarihi, teslim tarihi, kararlaştırılan vade, ödenen tutar ve kalan anapara ayrı gösterilmelidir. Böylece hem faiz hesabı denetlenebilir hem de müşterinin “bu faturayı ödedim” savunması kolayca karşılaştırılabilir. Muhasebedeki toplu bakiye, bu ayrıntının yerine geçmez.

Muacceliyet, borcun istenebilir hâle gelmesidir; temerrüt ise gecikmenin hukuki sonuçlarıyla ilgilidir. TBK 117’ye göre kural olarak muaccel borcun borçlusunu temerrüde düşürmek için ihtar gerekir; belirli ödeme günü gibi istisnalar vardır. Ticari işletmeler arasındaki mal ve hizmet tedarikinde TTK 1530’un özel temerrüt hükümleri ayrıca gündeme gelebilir. TBK m.117.

Faiz türü ve başlangıcı sözleşmeye, işin ticari niteliğine, para birimine ve ilgili dönemdeki mevzuata göre belirlenir. TTK 1530 kapsamındaki oranlar ile diğer kanuni veya ticari faizler karıştırılmamalıdır. Değişebilen oranlar güncel resmî veriden kontrol edilerek dönemlere ayrılmalıdır. Yabancı para borcunda kur seçimi ve talebin hangi para birimiyle kurulacağı da ayrı değerlendirilir. 3095 sayılı Kanun.

İcra takibinden önce ihtarname şart mı?

Her fatura alacağı için mutlaka noter ihtarı gönderme zorunluluğu yoktur. Bununla birlikte ihtar; borcun, ödeme talebinin ve bazı hâllerde temerrüdün ispatını kolaylaştırabilir. Takip başlatılabilmesi ile geçmiş dönem için faiz istenebilmesi aynı koşullara bağlı değildir.

Tacirler arasında temerrüt, fesih ve dönmeye ilişkin bildirimlerde TTK 18/3’teki yöntemler gözetilmelidir. İhtarın doğru unvana yönelmesi, faturaları ve kalan tutarı açıklaması, dayanaksız faiz veya cezai şart içermemesi önemlidir. Gönderim ve teslim belgeleri saklanmalıdır. Ayrıntılı hazırlık için ihtarname nasıl çekilir? rehberi incelenebilir.

Ödenmeyen fatura için doğrudan icra takibi yapılabilir mi?

Şartları uygun para alacaklarında genel haciz yoluyla ilamsız icra takibi başlatılabilir. Bu yolun başında mutlaka mahkeme kararı bulunması gerekmez. Sırf icra takibi başlatmak için önceden arabulucuya başvurma zorunluluğu yoktur. Takibe geçmeden alacağın dayanağı, muacceliyet, yetki ve varsa özel takip rejimi kontrol edilmelidir.

Genel haciz yolunda borçlu, ödeme emrinin tebliğinden itibaren kural olarak yedi gün içinde icra dairesine itiraz edebilir. Süresinde itiraz, itiraz edilen kısım bakımından takibi durdurur. Faturaya daha önce itiraz edilmemiş olması bu hakkı ortadan kaldırmaz. İtiraz bulunmaması ve diğer şartların oluşması hâlinde haciz aşamasına geçilebilir. İİK m.58, 60, 62 ve 66.

Takibin kesinleşmesi, hesabınıza hemen para geleceği anlamına gelmez. Haczedilebilir malvarlığı, önceki hacizler, rehinler, üçüncü kişi iddiaları ve satış aşaması tahsil imkânını etkiler. Çek veya senet alınmışsa belgenin niteliği ayrıca incelenir; aynı alacağın iki kez tahsil edilmemesi gerekir.

Müşteri itiraz ederse hangi yol izlenir?

İtirazın iptali davası ile itirazın kaldırılması farklı yollardır. İİK 67 kapsamında itirazın iptali, itirazın alacaklıya tebliğinden itibaren bir yıl içinde genel görevli mahkemede istenebilir. Alacağın varlığı genel ispat kurallarıyla değerlendirilir. Sürenin kaçırılması hâlinde, zamanaşımı içinde genel alacak davası imkânı ayrıca incelenir.

İİK 68 kapsamındaki itirazın kaldırılmasında ise icra mahkemesine başvurulur ve kanunda sayılan nitelikte belge gerekir. İmzası ikrar edilmiş veya noterlikçe onaylanmış borç ikrarı içeren senet gibi belgeler önem taşır. Süre, itirazın alacaklıya tebliğinden itibaren altı aydır. Her fatura veya hesap ekstresi bu nitelikte değildir. İİK m.67–68.

Arabuluculuk ve görevli mahkeme nasıl belirlenir?

Ticari dava niteliğindeki, konusu bir miktar para olan alacak ve tazminat davaları ile kanunda belirtilen diğer davalarda TTK 5/A uyarınca dava şartı arabuluculuk uygulanır. Ticari nitelikteki itirazın iptali davası da bu kapsamdadır. Her faturayı otomatik ticari dava saymak ise hatalıdır. TTK 5/A’yı değiştiren 7445 sayılı Kanun, m.31.

Tarafların tacir olup olmadığı, işlemin ticari işletmeyle bağlantısı ve özel kanunlar birlikte değerlendirilir. Uyuşmazlık ticariyse asliye ticaret mahkemesi; tüketici işlemi veya başka özel ilişki söz konusuysa farklı görev ve başvuru kuralları gündeme gelebilir. Tüketici işlemlerinde hakem heyeti sınırları ve arabuluculuk istisnaları ayrıca kontrol edilir.

Yetki bakımından borçlunun yerleşim yeri, sözleşmenin ifa yeri ve geçerli yetki anlaşması incelenir. Faturaya tek taraflı yazılan mahkeme kaydı her durumda geçerli yetki sözleşmesi oluşturmaz. Arabuluculuk bürosuna başvurudan son tutanağa kadar zamanaşımının durması ve hak düşürücü sürenin işlememesi kuralı, ilgili tarihlerle birlikte hesaba katılmalıdır. 6325 sayılı Kanun m.18/A.

Borçlu mal kaçırıyorsa ihtiyati haciz istenebilir mi?

İhtiyati haciz, para alacağının ileride tahsilini korumaya yönelik geçici hukuki korumadır. İİK 257’de temel olarak rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş para alacağı düzenlenir. Vadesi gelmemiş borçlarda özel koşullar aranır. Muaccel alacakta her dosyada ayrıca mal kaçırma ispatı gerektiği söylenemez. İİK m.257–259.

Mahkemeye alacağı destekleyen deliller sunulmalı; teminat, kararın uygulanması ve tamamlayıcı işlemler için süreler değerlendirilmelidir. İhtiyati haciz ile ihtiyati tedbir birbirinin yerine gelişigüzel kullanılamaz. Yalnız ödenmemiş fatura sunmak otomatik karar garantisi vermez. Kararın borçluya etkisi ve itirazlar bakımından banka hesabına ihtiyati haciz konulması açıklamaları da yararlıdır.

İki varsayımsal örnek: Aynı fatura tutarı, farklı tahsil dosyası

Örnek 1: Teslimi belgeli satış ve kısmi ödeme

Bir toptancının müşterisine KDV dâhil 300.000 TL bedelli mal teslim ettiğini düşünelim. Sipariş onayı, yetkili teslim imzası ve kararlaştırılmış vade bulunsun; müşteri 100.000 TL ödemiş olsun. İade veya mahsup yoksa incelemenin başlangıç bakiyesi 200.000 TL’dir.

Takip hazırlığında bütün 300.000 TL yeniden istenmez. Kısmi ödemenin tarihi ve hangi borca ait olduğu, kalan tutarın vadesi ve faiz koşulları belirlenir. Belgeler tahsil talebini destekler; yine de borçlunun itirazları ve malvarlığı sonucu etkileyebilir. Bu dosyada esas ihtiyaç, tutarlı belgeleri doğru hesap ve usulle bir araya getirmektir.

Örnek 2: Kabul edilmeyen hizmet ve tartışmalı bakiye

Bir hizmet şirketinin aynı tutarda fatura düzenlediğini; müşterinin işin yalnız yarısının yapıldığını bildirdiğini ve tamamlanmış işi gösteren kabul kaydı bulunmadığını varsayalım. Muhasebe programında toplamın alacak görünmesi uyuşmazlığı çözmez.

Önce sözleşmedeki teslim ölçütleri, iş çıktıları, müşterinin itirazları ve varsa eksikliklerin bedeli incelenir. Tahsil edilebilir miktar bilirkişi değerlendirmesi gerektirebilir. İlk örneğin belgeli bakiye üzerinden ilerleyen yaklaşımı burada aynen uygulanmaz. Her iki olay da yalnız açıklama amaçlıdır; gerçek müvekkil dosyası veya sonuç vaadi değildir.

Zamanaşımı, masraf ve ödeme anlaşmasında nelere dikkat edilmeli?

Fatura düzenlenmesi bütün alacakları aynı zamanaşımına tabi kılmaz. TBK 146’daki genel on yıllık süre yanında TBK 147’de bazı alacaklar için beş yıllık süre ve özel kanunlarda farklı hükümler bulunur. Temel sözleşme, muacceliyet ve kesilme sebepleri belirlenmelidir. İtirazın iptalindeki bir yıllık süre, bu zamanaşımıyla karıştırılmamalıdır. TBK m.146–154.

Harç, tebligat, bilirkişi, haciz ve satış giderleri ile avukatlık ücreti ayrı kalemlerdir. Başlangıçta yatırılacak tutarlar ve karşı tarafa yükletilebilecek giderler dosyaya göre değişir. Kazanılan dava, borçlunun ödeme gücü bulunmadığında bütün masrafların fiilen geri alınmasını garanti etmez.

Taksit anlaşmasında anapara, faiz, ödeme tarihleri, teminatlar ve gecikmenin sonuçları açık yazılmalıdır. İbra veya feragat hükümleri imzalanmadan önce kapsamları okunmalıdır. Müşteri konkordato korumasındaysa olağan takip planı ayrıca değerlendirilir; konkordatodaki müşteriye teslimat ve mevcut alacaklar aynı hukuki statüde olmayabilir.

Yeni tahsilat sorunları nasıl azaltılır?

Satış başlamadan doğru taraf, temsil yetkisi, vade, teslim-kabul usulü ve teminat belirlenmelidir. İmzasız teslimler, belirsiz hizmet kapsamı ve yazıya dökülmeyen fiyat değişiklikleri uyuşmazlık büyüdüğünde ispatı zorlaştırır. Ticari sözleşmelerin hazırlanması ve risk yönetimi bu nedenle tahsilat planının başlangıç aşamasıdır.

Mali müşavir kayıtları ve hesap hareketlerini kontrol eder; avukat hukuki dayanağı, delilleri, süreleri ve başvuru yolunu değerlendirir. Ödenmeyen fatura alacağı için sözleşme, faturalar, teslim kayıtları, ekstre ve yazışmalarla yapılacak hukuki inceleme; talebin kapsamını ve izlenecek yolu netleştirmeye yardımcı olur.

Fatura borcu uyuşmazlığına ek olarak vergi idaresinden bilgi isteme yazısı gelmiş veya faturanın gerçekliği tartışılmışsa sahte fatura iddiasına hazırlık rehberinde bu inceleme için belge düzenleme süreci açıklanmıştır.

Sık sorulan sorular

1. İmzalı sözleşme yoksa alacağımı isteyebilir miyim?

Evet, ilişkinin niteliğine göre diğer delillerle talep mümkün olabilir. Ancak geçerlilik ve ispat için aranan şekil kuralları ayrıca incelenir.

2. Sekiz gün geçince müşteri artık borca itiraz edemez mi?

Hayır. Fatura içeriğine ilişkin karine, bütün borç savunmalarını ve ödeme emrine itiraz hakkını kaldırmaz.

3. Cari hesap ekstresi tek başına yeterli mi?

Her durumda yeterli değildir. Dayanak işlemler, mutabakatlar, ödemeler ve ticari defterlerin delil koşulları birlikte değerlendirilir.

4. E-fatura iptal edilince alacak da silinir mi?

Otomatik olarak silinmez. İptalin nedeni ve temel sözleşmeden doğan borcun devam edip etmediği belirlenmelidir.

5. İcra takibinden önce arabuluculuk zorunlu mu?

Sırf genel haciz yoluyla takip başlatmak için zorunlu değildir. Sonraki dava bakımından dava şartı ayrıca incelenir.

6. Müşteri ödeme emrine kaç günde itiraz eder?

Genel haciz yolunda kural olarak tebliğden itibaren yedi gün içinde. Başka takip yollarına bu süre aynen uygulanmamalıdır.

7. İtirazın iptali ile kaldırılması aynı mı?

Hayır. Görevli mahkeme, belge koşulları ve süreler farklıdır; temel süreler sırasıyla bir yıl ve altı aydır.

8. Şirketin borcunu doğrudan ortağından alabilir miyim?

Sırf ortak olması yeterli değildir. Kişisel başvuru için ayrıca geçerli bir sorumluluk veya teminat dayanağı gerekir.

9. Bütün fatura alacaklarında zamanaşımı on yıl mı?

Hayır. Süre faturanın adından değil, temel ilişkiden ve uygulanacak genel veya özel hükümlerden belirlenir.

10. Davayı kazanırsam tahsilat kesinleşir mi?

Karar hukuki imkân sağlar; fiilî tahsil borçlunun malvarlığına, öncelikli alacaklara ve icra işlemlerine de bağlıdır.

Resmî kaynaklar

• 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu: m.4, 5/A, 18, 21, 89 ve 1530
• 2004 sayılı İcra ve İflas Kanunu: m.58–68 ve 257–264
• 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu: m.117 ve 146–154
• 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu: m.6, 10, 17–18 ve 222
• GİB e-belge iptal, ihtar ve itiraz kılavuzları

Bu yazı genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut alacağın belgeleri, tarafların sıfatı ve güncel mevzuat incelenmeden kesin sonuç veya tahsil süresi söylenemez.