Karşılıklı Borçlarda Takas: Alacağımı Borcumdan Düşebilir miyim?

Borçlarda takas, birbirine borçlu iki kişinin karşılıklı alacaklarının, kanundaki koşullar sağlanıp takas iradesi bildirildiğinde küçük olan tutar kadar sona ermesidir. Karşı taraftan alacağınız bulunması tek başına ödeme yapmamanızı haklı kılmaz. Genel kural olarak borçların karşılıklı, para veya aynı türden edimlere ilişkin ve muaccel, yani ödeme zamanı gelmiş olması gerekir. Ayrıca takas yasağı, sözleşmede takastan feragat veya alacağın özel niteliği sonucu değiştirebilir. “Hesabımdan düştüm” diye kendi kayıtlarınızı değiştirmekle yetinmeden, hangi alacağı hangi borçla takas ettiğinizi ve bildirimin karşı tarafa ulaştığını belgelemelisiniz.

Takas, mahsup ve mal değişimi aynı şey mi?

Bir müşteriye 100.000 TL borcunuz, aynı müşteriden başka bir işlem nedeniyle 60.000 TL alacağınız bulunabilir. Koşulları oluşmuş takas, iki ayrı ödeme yapılması yerine karşılıklı borçları 60.000 TL bakımından sona erdirebilir. Kalan 40.000 TL ise ayrıca değerlendirilir. Rakamların muhasebe ekranında birbirinden çıkarılabilmesi, hukuki koşulların da bulunduğunu göstermez.

Mahsup sözcüğü daha geniş kullanılır. Bir borç için daha önce ödediğiniz avansın toplam bedelden düşülmesinde, karşı tarafa karşı bağımsız bir alacağın takas edilmesi gerekmeyebilir. Önce hesapta görünen kalemin ayrı bir alacak mı, aynı borca ilişkin ödeme veya indirim mi olduğu belirlenmelidir. Bu ayrım, hangi belgenin ve hangi açıklamanın gerekli olduğunu etkiler. Yapılmış bir ödemenin hesaba nasıl işleneceği için kısmi ödemenin hangi borçtan düşüleceği yazısına bakabilirsiniz.

Günlük dilde “ev takası” denilen mal değişimi de başka bir işlemdir. Taşınmaz devriyle ilgili sorunlar, arsa takası ve karşı tapunun verilmemesi yazısında ele alınmaktadır. Buradaki rehber, olağan özel hukuk ilişkilerindeki karşılıklı para alacaklarına odaklanır. Temel dayanak, Türk Borçlar Kanunu’nun 139–145. maddeleridir.

Alacak ile borç gerçekten aynı iki kişiye mi ait?

İlk kontrol, sözleşmelerdeki tarafların kimliğidir. Sizin A şirketine borçlu olmanız, A şirketinin ortağından kişisel alacağınızı şirket borcundan düşmenize tek başına imkân vermez. Aynı kişilerin yönettiği iki ayrı şirketin hesaplarını da yalnız bu nedenle birleştiremezsiniz. Sözleşme tarafını, ticaret unvanını ve ödeme belgesindeki kişiyi eşleştirin.

Borçların aynı sözleşmeden doğması genel takas kuralının şartı değildir. Bir sözleşmeden doğan bedel alacağı ile başka bir sözleşmeden doğan iade alacağı arasında da koşulları varsa takas gündeme gelebilir. Buna karşılık üçüncü kişiye ait alacağı kendinizinmiş gibi kullanamazsınız. Alacağın devredildiği ileri sürülüyorsa devir belgesi ve bunun karşı taraf bakımından sonuçları ayrıca incelenmelidir.

Üçüncü kişi yararına yapılan sözleşmelerde özel bir sınır da vardır. Başkasına ödeme yapmayı üstlenen kişi, sözleşmenin diğer tarafından olan alacağını yararlanıcıya karşı borcuyla takas edemez. Bu nedenle “Parayı isteyen farklı ama sözleşmeyi aynı kişiyle imzaladım” açıklaması yeterli olmaz. TBK m.139 ve m.141.

Ödeme günü gelmeden takas yapılabilir mi?

TBK m.139’daki genel kural, her iki borcun muaccel olmasını arar. Muacceliyet, alacağın ifasının istenebilir hâle gelmesidir. Sözleşmede yazan ödeme tarihi, teslim veya kabul koşulu, tarafların sonradan verdiği ek süre ve borcun niteliği birlikte değerlendirilir. Faturanın düzenlendiği gün ile ödeme gününün aynı olduğunu varsaymayın.

Sizin borcunuz bugün ödenecek, karşı alacağınız üç ay sonra istenebilir hâle gelecekse yalnız ilerideki alacağınıza güvenerek bugünkü ödemeyi kesmeniz, genel takas koşullarını karşılamayabilir. Tarafların farklı bir ödeme veya hesap kapatma anlaşması yapması ayrı bir seçenektir. Böyle bir anlaşmada hangi borcun ne kadar sona erdiği, kalan tutar ve ödeme tarihi açık yazılmalıdır.

Para dışındaki edimlerde aynı türden olma koşulu ayrıca önemlidir. Para ödeme borcuna karşı bir cihazın teslimini isteme hakkınız olması, cihazın değerini kendiniz belirleyip otomatik olarak takas edebileceğiniz anlamına gelmez. Farklı para birimleri, aynen ödeme kayıtları veya henüz para alacağına dönüşmemiş talepler varsa hesaplamadan önce hukuki nitelik belirlenmelidir. TBK m.139.

Karşı taraf alacağımı kabul etmiyorsa ne olur?

Alacağın tartışmalı olması, takasın ileri sürülmesini tek başına engellemez. TBK m.139/2 bunu açıkça düzenler. Önceden mutlaka mahkeme kararı alınması gerektiği söylenemez. Ancak takas beyanında bulunmanız, ileri sürdüğünüz alacağın varlığını ve tutarını kesinleştirmez.

Örneğin karşı tarafın eksik iş yaptığı için size borçlu olduğunu söylüyorsanız, eksik işin ne olduğu, sözleşmeye aykırılık, yaptığınız ödeme ve talebin hesaplanma dayanağı önem taşır. Sadece sizin hazırladığınız bir listeyle karşı alacağın tamamının ispatlandığını varsaymayın. Sözleşme, teslim veya kabul belgeleri, yazışmalar ve gerektiğinde teknik inceleme sonucu değiştirebilir.

Alacağınızın bulunmadığı veya söylediğinizden daha düşük olduğu sonucuna varılırsa, takas ettiğinizi düşündüğünüz borcun bir bölümü açık kalabilir. Bu da koşullarına göre faiz ve takip giderleriyle karşılaşmanıza yol açabilir. Ticari işlemlerde belge hazırlığı için ödenmeyen fatura ve cari hesap alacağının tahsili yazısındaki ispat ve hesap ayrımı yararlı olabilir.

Takas bildirimi nasıl hazırlanmalı?

TBK m.143 uyarınca takas, borçlunun takas iradesini alacaklıya bildirmesiyle gerçekleşir. Kendi muhasebenizde kayıt açmanız veya çalışanınıza “Artık ödemeyeceğiz” demeniz, karşı tarafa yapılması gereken bildirimin yerini tutmaz. Açıklama, yalnız bir ödeme erteleme talebiyle karışmayacak kadar belirgin olmalıdır.

Bildirim hazırlanırken şu bilgiler eşleştirilmelidir:

• Taraflar: Bildirimi yapan ve bildirimin yöneltildiği kişi veya şirket doğru gösterilmelidir. Temsilci kullanılıyorsa temsil yetkisi kontrol edilmelidir.
• Karşı alacağın dayanağı: Sözleşme, fatura, iade veya başka hukuki sebep ve ilgili tarihler belirtilmelidir.
• Takas edilecek borç: Hangi borcun veya hangi borç kaleminin hedeflendiği anlaşılmalıdır.
• Tutar ve hesap: Anapara, varsa faiz ve daha önce yapılan ödemeler birbirinden ayrılmalıdır. Belirsiz bir toplam yazılmamalıdır.
• İrade ve ulaşma kaydı: Takas iradesi açık olmalı; bildirimin içeriği, muhatabı ve ulaşma tarihi saklanmalıdır.

TBK m.143 bütün takas bildirimleri için zorunlu noter şekli öngörmez. Bununla birlikte sözlü bildirimde içerik ve ulaşma tartışması yaşanabilir. Noter bildirimi veya somut ilişkiye uygun, gönderim ve ulaşmayı belgeleyen yazılı yöntem değerlendirilmelidir. Seçilecek yol, sözleşmedeki bildirim hükümleri ve varsa özel düzenlemelerle birlikte kontrol edilmelidir. Noterden gönderilmiş olması da dayanaksız bir alacağı geçerli hâle getirmez. TBK m.143.

Borç hangi tarihte ve ne kadar sona erer?

Takas bildirimi gerekli olmakla birlikte kanunun bağladığı sonuç, yalnız bildirim günündeki hesapla sınırlı değildir. TBK m.143’e göre iki borç, takas edilebilecekleri andan itibaren küçük olan borç tutarınca sona ermiş olur. Bu nedenle ödeme günleri ile bildirim tarihini ayrı kaydetmek gerekir.

Faiz işleyen bir dosyada sadece iki anaparayı çıkarmak hatalı sonuç verebilir. Takas koşullarının hangi tarihte birlikte oluştuğu, o tarihe kadar doğmuş alacak kalemleri ve sonrasında kalan borç hesaplanmalıdır. Takas edilen bölüm ile açık kalan bölümün aynı şekilde ele alınması, fazla veya eksik bakiye çıkarabilir.

Takas, daha büyük alacağın tamamını ortadan kaldırmaz. Kalan alacak için ödeme, anlaşma veya uygun başvuru yolu ayrıca değerlendirilebilir. Bir hesap kapatma belgesi imzalanacaksa yalnız takas edilen tutarın mı, tarafların başka taleplerinin de mi kapsandığı açık olmalıdır. Geniş bir ibra ifadesi, hedeflenenden daha kapsamlı bir uyuşmazlık yaratabilir.

Hangi alacaklarda tek taraflı takas sınırlandırılmıştır?

Her para alacağı aynı kurala tabi değildir. TBK m.144, belirli alacakların ancak takas hakkı doğduktan sonra alacaklının rızasıyla takas edilebilmesini düzenler. Özellikle aşağıdaki sınırlar kontrol edilmelidir:

İşçi ücreti bakımından TBK m.407/2 ayrıca önemlidir. Disiplin cezası ile zarar alacağının ayrımı için ücret kesme cezası ve zararın maaştan alınması rehberi de incelenebilir. İşveren, işçiden olan alacağını işçinin rızası olmaksızın ücret borcuyla takas edemez. İşçinin kasten verdiği ve yargı kararıyla sabit olan zarar nedeniyle doğan alacak, ücretin haczedilebilir kısmı kadar takas edilebilir. Kasa açığı bulunduğunu söylemek veya zararı işverenin kendi tutanağıyla belirlemek, bu istisnanın bütün koşullarının gerçekleştiğini göstermez. TBK m.144 ve m.407.

Zamanaşımına uğramış alacak veya takas yasağı varsa ne yapılmalı?

Zamanaşımına uğramış alacak bakımından takas ihtimali tamamen kapanmış olmayabilir. TBK m.139/3, alacakların takas edilebileceği anda karşı alacağın henüz zamanaşımına uğramamış olması koşulunu arar. Bu yüzden yalnız bugünkü tarihe bakmak yeterli değildir. Alacağın doğumu, ödeme günü, zamanaşımı hesabı ve iki borcun ilk kez takasa elverişli hâle geldiği tarih birlikte çıkarılmalıdır.

Bu düzenleme, takas için herkese uygulanacak yeni bir sabit süre vermez. Her alacağın zamanaşımı kendi hukuki sebebine göre değerlendirilir. Sürenin kesilmesi veya durması iddiası varsa bunu gösteren işlem ve belgeler de hesaba katılmalıdır. Eski bir alacak bulunduğu gerekçesiyle güncel borcun ödenmesini belgesiz biçimde durdurmak doğru bir başlangıç olmaz.

Sözleşmede takas hakkından vazgeçildiğine ilişkin hüküm de bulunabilir. TBK m.145, borçlunun takas hakkından önceden feragat edebilmesini düzenler. Bu nedenle imzalı sözleşme, ek protokol ve sonradan yapılan değişiklikler okunmalıdır. Her standart sözleşme hükmünün kendiliğinden geçerli olduğu varsayılmadan, kaydın kapsamı ve geçerliliği ayrıca değerlendirilmelidir. TBK m.139/3 ve m.145.

İki varsayımsal örnekte sonucu ne değiştirir?

Örnek 1: A’nın B’ye aynı para biriminden 120.000 TL borcu, B’den 80.000 TL alacağı vardır. Her iki borcun da ödeme günü gelmiştir; faiz, önceki ödeme ve takas yasağı bulunmadığı varsayılmaktadır. A, alacak ve borcu belirleyerek takas iradesini B’ye bildirirse karşılıklı borçlar 80.000 TL bakımından sona erebilir; A’nın 40.000 TL borcu kalır. B’nin ayrıca kabulü genel kuralın koşulu değildir. Ancak 80.000 TL’lik alacağın vadesi henüz gelmemişse aynı sonuç doğrudan kurulamaz. Burada sonucu değiştiren belge, alacağın ödeme tarihini gösteren sözleşme veya protokoldür.

Örnek 2: İşveren, çalışanın 30.000 TL zarar verdiğini ileri sürerek ücretini ödememektedir. Çalışanın rızası yoktur; kasıtlı zarar konusunda mahkeme kararı da bulunmamaktadır. İşverenin zarar tutanağı, TBK m.407/2’deki rıza olmadan takas istisnasını tek başına karşılamaz. Kasıtlı zarar yargı kararıyla sabit olsa bile ücretin tamamının kesilebileceği sonucu çıkmaz; haczedilebilir kısım sınırı ayrıca değerlendirilir. Bu örnekte ücret bordrosu, banka kaydı, rıza iddiasına dayanak belge ve varsa yargı kararı birlikte incelenmelidir.

Bildirimden önce hangi dosya hazırlanmalı?

Alacağı destekleyen yazışmalar için e-posta ile borç ispatı, karşı tarafa gönderilecek belgenin hazırlanması için ihtarname ve gönderim kayıtları yazıları ilgili belge konularını açıklar.

Her iki borcu ayrı sütunda gösteren bir çalışma tablosu hazırlayın. Taraf, hukuki sebep, anapara, ödeme tarihi, yapılan ödeme, tartışmalı kalem ve belge numarası ayrı olsun. Aynı tutarın hem ödeme hem takas kalemi olarak iki kez düşülmediğini kontrol edin.

Sözleşme ve ekleri, tarafı ve vade koşulunu gösterir. Fatura, teslim veya kabul belgesi alacağın dayanağını destekler. Banka dekontları önceki ödemeleri ayırır. Yazışmalar kabul edilen ve reddedilen kalemleri ortaya koyar. Bildirim metni ile ulaşma kaydı ise takas iradesinin ne zaman ve hangi içerikle açıklandığını gösterir. Belgeler arasındaki çelişkiler giderilmeden yalnız bakiye rakamına dayanılmamalıdır.

İcra ödeme emri veya dava tebligatı gelmişse, karşı tarafa takas bildirimi göndermeyi dosyada yapılacak usul işlemlerinin yerine koymayın. Takasın hangi aşamada, hangi dilekçeyle ileri sürüleceği ve delillerin nasıl sunulacağı, mevcut yargılama veya takip yoluna göre ayrıca değerlendirilir. Tebligatı, zarfını ve elektronik tebliğ kayıtlarını dosyaya ekleyin. Bu rehber, bütün takip ve davalar için ortak bir itiraz süresi belirlemez.

İflas, konkordato, gerçek bir cari hesap sözleşmesi veya özel düzenlemeye tabi başka bir ilişki varsa olağan takas açıklamasıyla yetinilmemelidir. TBK m.142 iflas için ayrı hüküm içerir; m.143 ticari cari hesaba ilişkin özel uygulamayı saklı tutar. Özel kanundaki sınırlamalar da araştırılmadan bu dosyalarda ödeme kesilmemelidir.

Son adım, ödeme yapmama kararından önce karşılıklılık, vade, ispat, özel koruma ve sözleşmedeki takas kayıtlarını birlikte kontrol etmektir. Koşullar uygunsa açık ve belgelenebilir bir bildirim hazırlanmalı; kalan borç ve devam eden dosyalardaki işlemler ayrıca takip edilmelidir.

Yazar: Av. İltan Ekmekçioğlu. Mevzuat kontrol tarihi: 28 Ekim 2026. Bu metin genel bilgilendirme içindir. İşlem tarihi ve belgeler somut olayın sonucunu değiştirebilir. Türk Borçlar Kanunu 1 Temmuz 2012’de yürürlüğe girmiştir. Önceki işlemler ile sonraki sona erme ve tasfiye olayları değerlendirilirken 6101 sayılı Kanun’un geçiş hükümleri ayrıca dikkate alınmalıdır.