TCK 155 Güveni Kötüye Kullanma Suçu ve Cezası

TCK 155 güveni kötüye kullanma suçu, başkasına ait bir malın muhafaza edilmesi veya belirli biçimde kullanılması amacıyla rızayla teslim edilmesinden sonra, teslim amacı dışında tasarruf edilmesi ya da zilyetliğin devredildiğinin inkâr edilmesidir. Basit biçimin cezası altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezasıdır.

Suçun ayırt edici unsuru, malın failin eline hukuka uygun ve güven ilişkisine dayalı biçimde geçmesidir. Fail, sonradan bu güven ilişkisine aykırı hareket eder. Meslek, ticaret, hizmet ilişkisi veya başkasının mallarını idare yetkisi nedeniyle teslim edilen eşya hakkında işlenmesi hâlinde ceza bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adlî para cezasıdır.

TCK 155 Güncel Madde Metni

Güveni kötüye kullanma

Madde 155- (1) Başkasına ait olup da, muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere zilyedliği kendisine devredilmiş olan mal üzerinde, kendisinin veya başkasının yararına olarak, zilyedliğin devri amacı dışında tasarrufta bulunan veya bu devir olgusunu inkâr eden kişi, şikâyet üzerine, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezası ile cezalandırılır.

(2) Suçun, meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da hangi nedenden doğmuş olursa olsun, başkasının mallarını idare etmek yetkisinin gereği olarak tevdi ve teslim edilmiş eşya hakkında işlenmesi hâlinde, bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur.

TCK 155 Madde Gerekçesi ve Düzenlemenin Amacı

Hükmün amacı, malın teslim edildiği kişi ile malik arasındaki güven ilişkisini ve malvarlığını korumaktır. Fail malı baştan hukuka aykırı biçimde ele geçirmez; malik veya yetkili kişi, belirli bir amaçla zilyetliği gönüllü olarak devreder. Ceza sorumluluğu, bu devrin amacına sonradan aykırı davranılmasıyla gündeme gelir.

5377 sayılı Kanun değişikliğiyle muhafaza amacıyla teslim edilen mallar da birinci fıkrada açıkça belirtilmiştir. Böylece yalnız kullanma amacıyla değil, saklama ve koruma amacıyla teslim edilen mal üzerinde gerçekleştirilen aykırı tasarruflar da metinde tereddütsüz biçimde kapsanmıştır.

Korunan Hukuki Değer

Suçla öncelikle malikin veya mal üzerinde hak sahibi olan kişinin malvarlığı korunur. Bunun yanında zilyetliğin devrine temel oluşturan güven ilişkisi de koruma altındadır. Bu nedenle hüküm hem ekonomik değeri hem de teslim ilişkisinin dürüst biçimde sürdürülmesini gözetir.

Suçun Konusu

Suçun konusu başkasına ait olan ve ekonomik değer taşıyan maldır. Para, araç, makine, ticari ürün, stok, kıymetli eşya veya muhafaza edilmek üzere bırakılan başka bir mal bu kapsama girebilir. Malın faile mülkiyeti değil, yalnız zilyetliği devredilmiş olmalıdır.

Malın aynen iade edilmesi, belirli bir işte kullanılması, satılıp bedelinin hak sahibine aktarılması veya yalnız korunması kararlaştırılmış olabilir. Teslimin amacı sözleşme, tutanak, yazışma ve tarafların fiilî uygulamasıyla belirlenir.

Zilyetliğin Devri Şartı

Malın failin hâkimiyet alanına malik veya yetkili kişinin rızasıyla girmesi gerekir. Teslim, mal üzerinde belirli ölçüde fiilî tasarruf imkânı sağlamalıdır. Mal yalnız görülmek veya çok kısa süre elde tutulmak üzere verilmişse zilyetliğin gerçekten devredilip devredilmediği somut ilişkiye göre incelenir.

Başlangıçta rızaya dayalı teslim bulunmaması hâlinde hırsızlık; malı elde etmek için baştan hileli davranış kullanılması hâlinde dolandırıcılık gündeme gelebilir. TCK 155 bakımından belirleyici olan, hukuka uygun teslimden sonra güvenin bozulmasıdır.

Fail ve Mağdur

Fail, malın zilyetliği muhafaza veya belirli kullanım amacıyla kendisine devredilen kişidir. Bu yönüyle suç özgü nitelik taşır; mal kendisine teslim edilmeyen kişi doğrudan fail olamaz, ancak koşulları varsa suça iştirak edebilir.

Mağdur, malın maliki veya teslim amacına aykırı davranış nedeniyle malvarlığı hakkı ihlal edilen kişidir. Malı teslim eden kişi ile malik farklıysa, her birinin ilişki içindeki yetkisi ve zarar durumu ayrıca belirlenir.

Maddi Unsur ve Seçimlik Hareketler

Teslim amacı dışında tasarrufta bulunma

Malı satmak, devretmek, rehin vermek, tüketmek, kendisi için kullanmak, iade etmeyip malik gibi davranmak veya teslim amacıyla bağdaşmayan başka bir işlem yapmak bu hareket kapsamında incelenebilir. Salt sözleşmeye aykırılık yeterli değildir; davranışın mal üzerinde kendisinin veya başkasının yararına tasarruf niteliği taşıması gerekir.

Zilyetliğin devredildiğini inkâr etme

Failin malın kendisine teslim edildiği olgusunu reddetmesi ikinci seçimlik harekettir. İnkârın ciddi ve dış dünyaya yansıyan bir davranış olması gerekir. Teslim kapsamı veya malın niteliği hakkında gerçek bir uyuşmazlık bulunması otomatik olarak suç oluşturmaz.

Hareket, Netice ve Tamamlanma Anı

Suç, teslim amacı dışında tasarrufun gerçekleştirilmesi veya devir olgusunun inkâr edilmesiyle tamamlanır. Malın mutlaka satılması ya da failin kesin olarak para elde etmesi gerekmez. Hareketin kendisi, güven ilişkisine dayalı zilyetlik devrini malvarlığı aleyhine dönüştürmelidir.

İade tarihinin geçmesi tek başına yeterli olmayabilir. İade talebine verilen cevap, malın üçüncü kişiye devri, yerinin gizlenmesi, satış ilanı veya muhasebe kaydı gibi olgular tasarrufun niteliğini gösterebilir.

Manevi Unsur

Suç kasten işlenebilir. Fail, malın başkasına ait olduğunu, zilyetliğin belirli amaçla devredildiğini bilmeli ve kendisinin veya başkasının yararına bu amaç dışında tasarrufta bulunmayı ya da devri inkâr etmeyi istemelidir.

İade borcunun kapsamı, sözleşmenin sona erme tarihi veya mal üzerindeki yetki konusunda gerçek ve kaçınılmaz bir hata kastı etkileyebilir. Ticari hesap uyuşmazlığı ile malı sahiplenme iradesi birbirinden ayrılmalıdır.

Hukuka Uygunluk ve Hata

Malikin geçerli rızası, sözleşmeden doğan tasarruf yetkisi, hapis hakkı veya kanunun tanıdığı başka bir yetki içinde kalan davranış suç oluşturmaz. Ancak alacağın varlığı, her durumda emanet edilen malı satma veya sahiplenme yetkisi vermez.

Failin malı kendisine ait sanması ya da teslim amacının daha geniş olduğu konusunda kaçınılmaz hataya düşmesi hâlinde kastın bulunup bulunmadığı değerlendirilir. Bu inceleme sözleşme, teslim tutanağı ve taraflar arasındaki yazışmalara dayanmalıdır.

Basit Güveni Kötüye Kullanma

Birinci fıkradaki basit biçim, malın muhafaza edilmek veya belirli şekilde kullanılmak üzere teslim edilmesinden doğan genel güven ilişkisini kapsar. Örneğin kişisel bir eşyanın geçici saklama amacıyla teslimi veya aracın belirli bir iş için verilmesi bu kapsamda değerlendirilebilir.

Basit biçim şikâyete bağlıdır. Ceza altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezasıdır. Kanundaki “ve” bağlacı nedeniyle iki yaptırım birlikte öngörülmüştür.

Nitelikli Güveni Kötüye Kullanma

Suçun meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisi ya da başkasının mallarını idare yetkisi gereği teslim edilen eşya hakkında işlenmesi nitelikli biçimdir. Muhasebeciye tahsil için verilen para, komisyoncuya satış için teslim edilen mal veya yönetim yetkisi kapsamında bırakılan varlık bu ilişkilere örnek olabilir.

Nitelikli biçimin cezası bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adlî para cezasıdır. İkinci fıkra şikâyete bağlı değildir; soruşturma resen yürütülür. Meslek veya hizmet ilişkisinin yalnız isim olarak varlığı yeterli olmayıp malın bu ilişkinin gereği olarak teslim edilmiş olması gerekir.

Kiralık Aracın İade Edilmemesi

Kiralık aracın geç iade edilmesi her durumda suç değildir. Aracın teslim amacı dışında kullanılması, satılması, parçalanması, gizlenmesi veya zilyetliğin devrinin inkâr edilmesi gibi ek olgular aranır. Bu özel konu için kiralık aracın iade edilmemesi suçu yazısındaki ayrıntılı kontrol ölçütleri kullanılabilir.

Teşebbüs

İcra hareketleri bölünebiliyorsa teşebbüs mümkündür. Fail malı teslim amacı dışında satmak için doğrudan uygulamaya başlamış, ancak elinde olmayan nedenle devri tamamlayamamışsa teşebbüs koşulları incelenebilir. Hazırlık hareketleri tek başına yeterli değildir.

İştirak

Mal kendisine teslim edilen kişi fail olabilir. Teslim ilişkisi dışında kalan kişilerin azmettiren veya yardım eden sıfatıyla sorumluluğu gündeme gelebilir. Birlikte hareket eden her kişinin teslim amacını ve malın başkasına ait olduğunu bilip bilmediği ayrı değerlendirilir.

İçtima ve Benzer Suçlardan Ayrım

Malın zilyetliği rıza olmaksızın alınmışsa hırsızlık; teslimi sağlamak için baştan hile kullanılmışsa dolandırıcılık; kamu görevlisinin görevi nedeniyle zilyet olduğu mal söz konusuysa zimmet gündeme gelebilir. Her olayda malın faile nasıl geçtiği ve hukuka aykırı iradenin hangi aşamada oluştuğu belirlenmelidir.

Teslim edilen bir senedin borcu sona erdikten sonra kullanılması ise koşulları varsa TCK 156 bedelsiz senedi kullanma suçu kapsamında değerlendirilir. Aynı davranış farklı suçların unsurlarını taşıyorsa fiillerin zamanı, amacı ve sonuçları ayrı incelenir.

TCK 155’te malın zilyetliği başlangıçta belirli amaçla ve rızayla devredilir. Başkasına ait taşınmazın hakka dayanmadan işgali, sınırının değiştirilmesi veya kullanıma engel olunması ise TCK 154 hakkı olmayan yere tecavüz suçu kapsamında farklı unsurlarla değerlendirilir.

Şahsi Cezasızlık ve Akrabalık İndirimi

Malvarlığına karşı suçlara ilişkin TCK 167, belirli yakınlık ilişkilerinde şahsi cezasızlık veya ceza indirimi öngörür. Yakınlığın derecesi, birlikte yaşama durumu ve suç tarihindeki aile ilişkisi önemlidir. Ayrıntılı koşullar TCK 167 şahsi cezasızlık yazısında açıklanmıştır.

Etkin Pişmanlık

Güveni kötüye kullanma suçu tamamlandıktan sonra malın aynen geri verilmesi veya zararın tazmin edilmesi hâlinde TCK 168 gündeme gelebilir. Kovuşturma başlamadan önce giderimde ceza üçte birden üçte ikiye kadar; kovuşturma başladıktan sonra ve hükümden önce giderimde yarısına kadar indirilebilir. Kısmi giderim için mağdurun rızası gerekir.

İadenin zamanı, kapsamı ve failin bizzat pişmanlık gösterip göstermediği belgelenmelidir. Ayrıntılı aşamalar için TCK 168 etkin pişmanlık incelemesine bakılabilir.

Şikâyet

Birinci fıkradaki basit suç şikâyete bağlıdır. Şikâyet hakkı olan kişi, fiili ve faili öğrendiği tarihten başlayarak altı ay içinde başvurmalıdır. İkinci fıkradaki nitelikli biçim şikâyete bağlı değildir.

Başvuruda malın teslim tarihi, teslim amacı, iade veya hesap verme yükümlülüğü ve amaç dışı tasarrufun ne zaman öğrenildiği belirtilmelidir. Ticari ihtilafın varlığı şikâyet hakkını ortadan kaldırmaz; fakat suç unsurlarının ayrıca ispatı gerekir.

Uzlaştırma

CMK 253 uyarınca TCK 155 güveni kötüye kullanma suçu uzlaştırma kapsamındadır. Bu düzenleme maddenin basit ve nitelikli biçimleri bakımından uygulanır. Aynı olayda uzlaştırma dışında kalan başka bir suç varsa usul, suçların ve mağdurların durumuna göre ayrıca belirlenir.

Görevli ve Yetkili Mahkeme

Basit ve nitelikli güveni kötüye kullanma suçlarında görevli mahkeme asliye ceza mahkemesidir. Yetki bakımından teslim amacı dışında tasarrufun gerçekleştiği veya zilyetlik devrinin inkâr edildiği yer esas alınır.

Dava Zamanaşımı

Basit biçimde üst sınır iki yıl olduğundan temel dava zamanaşımı sekiz yıldır. Nitelikli biçimde üst sınır yedi yıl olduğundan temel süre on beş yıldır. Kesilme ve durma nedenleri hesabı değiştirebilir; şikâyet süresiyle zamanaşımı birbirinden farklıdır.

Deliller

Teslim tutanağı, kira veya hizmet sözleşmesi, fatura, depo kaydı, zimmet formu, araç teslim belgesi, banka hareketi, muhasebe kaydı, envanter listesi ve taraf yazışmaları temel delillerdir. Malın kime ait olduğu ve hangi amaçla teslim edildiği açıkça gösterilmelidir.

İade ihtarı, satış veya devir belgesi, üçüncü kişi kayıtları, konum bilgisi, kamera görüntüsü ve uzman incelemesi amaç dışı tasarrufu ortaya koyabilir. Dijital verilerin kaynağı, bütünlüğü ve tarih bilgisi doğrulanmalıdır.

Uygulamada Sık Yapılan Hatalar

Her sözleşme ihlalini suç saymak: Borcun geç veya eksik ifası tek başına yeterli değildir. Mal üzerinde teslim amacı dışında tasarruf veya devir olgusunu inkâr bulunmalıdır.

Malın faile nasıl geçtiğini araştırmamak: Rızaya dayalı teslim, hırsızlık ve dolandırıcılıktan ayrımın merkezindedir.

Basit ve nitelikli biçimi karıştırmak: Meslek, ticaret veya hizmet ilişkisi bulunması tek başına yetmez; eşya bu ilişkinin gereği olarak teslim edilmiş olmalıdır.

Şikâyet koşulunu her iki fıkraya uygulamak: Yalnız birinci fıkra şikâyete bağlıdır. İkinci fıkra resen soruşturulur.

Somut Olay Kontrol Listesi

✓ Malın sahibi ve ekonomik değeri belirli mi?

✓ Zilyetlik rızayla ve hangi amaçla devredildi?

✓ İade, muhafaza veya kullanım koşulları hangi belgede yer alıyor?

✓ Fail hangi tasarrufla teslim amacının dışına çıktı?

✓ Zilyetliğin devri açık biçimde inkâr edildi mi?

✓ Meslek, ticaret, hizmet veya mal idaresi ilişkisi var mı?

✓ Basit biçimde altı aylık şikâyet süresi korundu mu?

✓ İade veya tazminin zamanı ve kapsamı belgelendi mi?

Sık Sorulan Sorular

Güveni kötüye kullanma suçu nedir?

Başkasına ait malın muhafaza veya belirli kullanım amacıyla rızayla teslim edilmesinden sonra, bu amaç dışında tasarruf edilmesi ya da teslim olgusunun inkâr edilmesidir.

Emanet edilen malın geç iadesi suç mudur?

Her geç iade suç değildir. Malı sahiplenme, satma, gizleme, teslim amacının dışında kullanma veya teslimi inkâr etme gibi ek davranışlar araştırılmalıdır.

Güveni kötüye kullanma suçunun cezası nedir?

Basit biçimde altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezası; nitelikli biçimde bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üç bin güne kadar adlî para cezası öngörülür.

Nitelikli güveni kötüye kullanma şikâyete bağlı mıdır?

Hayır. İkinci fıkradaki nitelikli biçim resen soruşturulur. Birinci fıkradaki basit biçim ise şikâyete bağlıdır.

TCK 155 uzlaştırmaya tabi midir?

Evet. Güveni kötüye kullanma suçu CMK 253 kapsamında uzlaştırmaya tabidir.

Mal iade edilirse ceza sorumluluğu kalkar mı?

İade her durumda sorumluluğu ortadan kaldırmaz. Suç tamamlandıktan sonra koşulları varsa etkin pişmanlık nedeniyle cezada indirim uygulanabilir.

Sonuç

TCK 155 bakımından doğru nitelendirme, malın faile nasıl teslim edildiği, teslim amacının ne olduğu ve failin bu amaç dışında hangi somut tasarrufta bulunduğuna bağlıdır. Basit sözleşme ihlali ile ceza sorumluluğu ayrılmalı; basit ve nitelikli biçimlerin şikâyet, ceza ve zamanaşımı sonuçları ayrı incelenmelidir.

Kaynakça

• Adalet Bakanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu 

• TBMM, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu kabul metni 

• TBMM, 5377 sayılı Kanuna ilişkin komisyon raporu 

• TBMM, 7188 sayılı Kanun ve uzlaştırma düzenlemesi 

Av. iltan Ekmekçioğlu