Proje ve Şartname Çelişkisi: İnşaatta Hangi Belge Geçerli?

Proje ve şartname çelişkisi, şantiyede aynı iş için farklı talimatların bulunmasıdır. Çizimde başka, malzeme listesinde başka bir ürün yazabilir. Yüklenici, yani yapım işini üstlenen kişi, bunlardan birini seçip uyguladığında iş sahibi işi kabul etmeyebilir. Daha pahalı seçeneği uygulaması da kendiliğinden ek ücret alabileceği anlamına gelmez.

Sorunu çözmek için önce sözleşmenin kapsamı ve belgelerin öncelik sırası belirlenmelidir. Ardından teknik çözümün bedeli, teslim süresi ve ruhsat üzerindeki etkisi açıklığa kavuşturulmalıdır. Bu yazı, özel kişiler ve şirketler arasındaki inşaat sözleşmelerine odaklanır.

Kısaca

1. Özel inşaat sözleşmelerinde projeyi veya teknik şartnameyi her durumda üstün tutan genel bir belge sırası yoktur.
2. Sözleşme ekleri, geçerli öncelik hükmü ve tarafların gerçek ortak iradesi birlikte değerlendirilir.
3. Yüklenici, işin doğru veya zamanında yapılmasını tehlikeye düşüren çelişkiyi hemen bildirmelidir.
4. Teknik çözümün onaylanması, ek ücretin ve süre uzatımının da onaylandığını tek başına göstermez.
5. Belge tarihleri, sürüm numaraları, yetkili onayları ve değişiklik öncesindeki durum saklanmalıdır.

Proje ve şartname çelişkisinde hangi belge uygulanır?

Uygulanacak belge, sözleşmenin geçerli öncelik hükmüne ve tarafların üstlendiği işin kapsamına göre belirlenir. Öncelik hükmü yoksa belgeler birlikte yorumlanır; yalnız belgenin adına veya tarihine bakılarak karar verilmez. Kanunun temel ölçütü tarafların gerçek ve ortak iradesidir (TBK m. 19).

Teknik şartname, yapılacak işin malzeme, kalite, performans ve uygulama şartlarını açıklayan belgedir. Proje ise işin ölçülerini, yerleşimini ve teknik çözümünü çizimler ve hesaplarla gösterir. Metraj, yapılacak veya yapılmış işin metre, metrekare, metreküp gibi birimlerle ölçülen miktarıdır.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu, kısaca TBK, sözleşme yorumunun ve yüklenicinin borçlarının temel dayanağıdır. Taraflar kanuni sınırlar içinde belge önceliği kararlaştırabilir; ancak bu hüküm emredici kurallara aykırı bir uygulamayı geçerli hâle getirmez (TBK m. 26, 27).

Örneğin teknik şartnamede doğal taş, çizimde seramik gösterilmişse ilk soru hangi malzemenin ucuz olduğu değildir. İmzalanan ekler listesi, teklifin kapsamı, görüşme kayıtları ve varsa öncelik maddesi incelenir. İşin tasarımını da üstlenen yüklenicinin sorumluluğu ayrıca değerlendirilir; bu ayrım EPC ve anahtar teslim proje sözleşmeleri bakımından özellikle önemlidir.

Sözleşme eklerinin öncelik sırası nasıl belirlenmelidir?

Öncelik maddesi, hangi belgelerin sözleşmeye dâhil olduğunu ve gerçek bir çelişkide hangisinin esas alınacağını açıkça göstermelidir. Belgenin adı yanında tarihi, numarası ve sürümü de yazılmalıdır. Genel bir “bütün ekler geçerlidir” kaydı, birbiriyle bağdaşmayan iki talimatı çözmeye yetmeyebilir.

Sözleşmeye özel bir sıralama hazırlanırken şu ayrımlar yapılabilir:

Bu tablo bir kanuni üstünlük sıralaması değildir. Her belgenin neyi düzenlediğini tespit etmeye yarar. Sözleşmede önce teknik şartnameye yer verilmesi, çizimin şartnamede hiç açıklanmayan bir ayrıntısını kendiliğinden hükümsüz kılmaz.

Belgelerin birbirini tamamlaması ile çelişmesi de ayrılmalıdır. Şartnamenin su yalıtımını zorunlu tutması ve projenin yalıtımın dönüş detayını göstermesi birbirini tamamlayan düzenlemeler olabilir. Aynı yüzey için uygulanması mümkün olmayan iki farklı sistem öngörülmesi ise açıklama gerektirir.

Öncelik hükmü yoksa her belirsizlik yüklenici lehine mi yorumlanır?

Hayır. Öncelik hükmünün bulunmaması, yükleniciye istediği belgeyi seçme hakkı vermez. Sözleşmenin bütünü ve ortak irade incelenir; standart sözleşme şartlarının belirsizliği ise ayrıca değerlendirilir (TBK m. 19, 20, 23).

Genel işlem koşulları, ileride benzer sözleşmelerde kullanılmak üzere bir tarafın önceden hazırlayıp diğer tarafa sunduğu hükümlerdir. Bu nitelikteki açık olmayan veya birden fazla anlama gelen hüküm, düzenleyenin aleyhine yorumlanır. Dolayısıyla TBK m. 23’ün sonucu her zaman yüklenicinin lehine değildir; koşulu kimin hazırladığı ve hükmün niteliği belirleyicidir.

“Bütün riskleri yüklenici üstlenmiştir” gibi bir cümlenin imzalanmış olması, her durumda sınırsız risk aktarımı yaratmaz. Hükmün sözleşmeye dâhil olma şartları ve içeriği de incelenebilir (TBK m. 21, 25). Buna karşılık açıkça görüşülerek kararlaştırılmış bir tasarım veya miktar riskinin hiç üstlenilmediği de varsayılamaz.

Yüklenici çelişkiyi fark edince ne yapmalıdır?

Yüklenici, eserin doğru veya zamanında yapılmasını tehlikeye düşüren çelişkiyi hemen iş sahibine bildirmelidir. Bildirimde yalnız “projede sorun var” demek yerine çatışan belgeler, etkilenen imalat ve beklenen karar açıklanmalıdır. Bildirmeme nedeniyle doğan sonuçlardan sorumluluk gündeme gelebilir (TBK m. 472/3).

Bildirim dosyasında şu bilgiler bulunmalıdır:

1. Çelişen çizimin numarası, tarihi ve sürümü ile şartnamenin ilgili maddesi.
2. Çelişkinin hangi katı, alanı veya iş kalemini etkilediği.
3. İmalata başlanıp başlanmadığı ve sipariş edilmiş malzemenin durumu.
4. Teknik çözüm önerileri ve varsa güvenlik riski.
5. Kararın hangi tarihe kadar verilmesi gerektiği ve gecikmenin iş programına etkisi.
6. Ek bedel veya süre talebi varsa bunun gerekçesi ve mevcut hesap belgeleri.

Bildirim, sözleşmede gösterilen kişiye ve yöntemle ulaştırılmalıdır. E-posta, toplantı tutanağı veya proje yönetim sistemindeki kayıtların kime ulaştığı korunmalıdır. Sözleşmesel bildirim şartları ve yapılacak işlemin hukuki niteliği ayrıca kontrol edilmelidir.

İş sahibinin yazılı talimatı yükleniciyi sorumluluktan kurtarır mı?

Yazılı talimat tek başına her sorumluluğu kaldırmaz. Yüklenicinin mesleki özen yükümlülüğü ve açıkça fark ettiği sakıncaları bildirme borcu devam eder (TBK m. 471, 472). Ayıbın, yüklenicinin açık uyarısına rağmen iş sahibinin talimatından doğması hâlinde ise TBK m. 476 ayrıca değerlendirilir.

Ayıp, işin sözleşmede kararlaştırılan veya taşıması gereken özellikleri taşımamasıdır. Uyarı ile sonradan ortaya çıkan ayıp arasında bağlantı kurulmalıdır. “Tüm sorumluluk size aittir” şeklindeki genel bir kayıt, hangi teknik tehlikenin bildirildiğini göstermeyebilir.

Talimatı verenin yetkisi de önemlidir. Projeyi teknik açıdan onaylama yetkisi, sözleşme bedelini artırma veya teslim tarihini değiştirme yetkisini her zaman içermez. Şantiye toplantısında bulunan herkesin iş sahibini bu konularda bağlayabildiği kabul edilmemelidir.

Çelişki giderilince ek iş bedeli istenebilir mi?

Ek iş bedeli, çözümün başlangıçta üstlenilen kapsamın dışına çıkıp çıkmadığına göre değerlendirilir. Mevcut borcun açıklanması ile sonradan yeni iş istenmesi farklıdır. Götürü bedel, yani tanımlı iş için kararlaştırılan toplam ücret, olağan maliyet yanılgısının kendiliğinden iş sahibine aktarılmasına izin vermez (TBK m. 480).

Önce sözleşmenin ilk hâlinde hangi imalatın borçlanıldığı tespit edilir. Daha sonra verilen talimatın kaliteyi, miktarı veya işin niteliğini değiştirip değiştirmediğine bakılır. Sadece “revize proje” başlığı taşıması, talimatın mutlaka ücretli bir ek iş olduğu sonucunu doğurmaz.

Bedel hesabında kaldırılan imalatın karşılığı da dikkate alınmalıdır. Eski ürünün hiç uygulanmadığı bir değişiklikte, yeni ürünün bütün bedelini mevcut sözleşme bedeline eklemek çifte hesaba yol açabilir. Söküm, yeniden yapım ve boşa çıkan sipariş giderleri ise nedenleriyle ayrı gösterilmelidir.

Fiyat kararlaştırılmamışsa TBK m. 481’in uygulanma şartları incelenebilir; fakat bu hüküm tek başına işin sipariş edildiğini veya kapsam dışında olduğunu ispatlamaz. Talebin hazırlanması hakkında inşaatta ek iş bedeli yazısına bakabilirsiniz.

Proje ve şartname çelişkisi süre uzatımı sağlar mı?

Çelişki, her durumda teslim tarihini uzatmaz. Açıklamanın gecikmesi veya değişiklik yapılması nedeniyle hangi işin ne kadar geciktiği gösterilmelidir. Yüklenicinin kendi gecikmesi, alternatif çalışma imkânı ve sözleşmedeki süre şartları birlikte değerlendirilir.

Örneğin cephe sistemi için onay beklenirken aynı ekip başka yerde çalışabilecek durumdaysa bütün bekleme günleri doğrudan teslim süresine eklenemez. Buna karşılık onay bekleyen iş, sonraki imalatların başlamasını engelliyorsa tamamlanma tarihine etkisi daha farklı olabilir.

İlk iş programı, gerçekleşen ilerleme ve değişiklik sonrasındaki program karşılaştırılmalıdır. “Onay 12 gün gecikti” kaydı ile “proje 12 gün geç bitecek” sonucu aynı değildir. İnşaat sözleşmesinde süre uzatımı yazısı bu ayrımın belgelendirilmesini açıklar.

İki örnekte belge çelişkisi nasıl değerlendirilir?

Sonuç, çelişkinin başlangıçtaki belgelerde mi bulunduğuna yoksa sonradan verilen talimattan mı doğduğuna göre değişir. Ayrıca tarafların risk paylaşımı ve bildirimleri incelenir. Aşağıdaki senaryolar açıklama amacıyla hazırlanmıştır; gerçek dava dosyası değildir.

Örnek 1: Çizimde seramik, şartnamede doğal taş yazması

Bir otelin giriş alanında çizim seramik kaplama gösterirken teknik şartname doğal taş istemektedir. İmzalanan sözleşme, bu tür çelişkilerde teknik şartnameye öncelik vermektedir. Yüklenici çizime göre fiyat verdiğini söyleyerek doğal taşın bütün farkını talep eder.

Bu durumda teklifin sözleşmeye nasıl dâhil edildiği, varsa kabul edilmiş istisnalar ve öncelik hükmünün geçerliliği incelenir. Doğal taş baştan üstlenilmişse yüklenicinin yalnız kendi fiyat hesabındaki yanılgıya dayanması yeterli olmayabilir. Henüz sipariş verilmeden çelişkinin bildirilmesi, malzeme zararı ve yeniden yapım tartışmasını önleyebilir.

Örnek 2: Onaylı kapsamın sonradan değiştirilmesi

Bir depo için başlangıçta belirlenen kaplama yerine iş sahibi sonradan daha yüksek performanslı bir sistem ister. Taraflar değişikliği ve net fiyat farkını yazılı olarak kabul eder. Teknik inceleme, eski sistemin kaldırılmasıyla tasarruf edilen tutarın 400.000 TL, yeni sistemin bedelinin 650.000 TL olduğunu gösterir.

Bu varsayımlarla yalnız malzeme ve uygulama farkı 250.000 TL’dir. Vergiler, varsa söküm ve belgelenmiş diğer giderler ayrı incelenir. Yeni ürünün tedarik süresi de teslim tarihini etkiliyorsa bu etki ayrıca kayda bağlanır; 250.000 TL’nin kabulü süre talebini kendiliğinden çözmez.

Proje değişikliği ruhsata aykırıysa sözleşme hükmü yeterli olur mu?

Hayır. Tarafların özel anlaşması, ruhsata veya zorunlu yapı kurallarına aykırı imalatı hukuka uygun hâle getirmez. Yapılacak değişikliğin yeni ruhsat veya proje onayı gerektirip gerektirmediği ayrıca kontrol edilmelidir (İmar Kanunu m. 20, 21).

3194 sayılı İmar Kanunu, yapıların ruhsat ve eklerine uygun yapılmasını esas alır. Kanunun 21. maddesinde ruhsat alınmış yapılardaki değişiklikler için yeniden ruhsat kuralı ve bazı tamirler bakımından istisnalar bulunur. Bu nedenle her malzeme değişikliğini ruhsat gerektiren işlem saymak da her değişikliği serbest kabul etmek de doğru değildir.

Şartnamede istenen performans, mevzuata uygun bir teknik çözümle sağlanmalıdır. Gerekli tasarım ve idari onaylar tamamlanmadan imalata geçilmesi, sonradan bedel tartışmasının yanında yapının uygunluğu sorununu da doğurabilir.

Taşerona gönderilen eski proje hangi sorunları doğurur?

Taşeron, yani ana yüklenicinin işin bir bölümünü yaptırdığı kişi, öncelikle kendi sözleşmesinin kapsamına göre sorumludur. Ana sözleşmedeki bir değişikliğin taşerona ne zaman ve hangi yetkiyle bildirildiği belirlenmelidir. Ana yükleniciye ulaşan her yeni çizimin taşerona da ulaştığı varsayılamaz.

Eski sürümün kullanılmasını önlemek için proje dağıtım listesi tutulmalıdır. Yeni çizimin teslim tarihi, eski çizimin kullanımının kaldırıldığına ilişkin kayıt ve sahadaki ekibin bilgilendirilmesi saklanmalıdır. Ana yüklenicinin iş sahibinden bedel alamaması, taşerona karşı kendi borcunun her durumda ortadan kalktığını göstermez.

Belge aktarımı ve talimat yetkisinin sözleşmede kurulması hakkında alt yüklenici sözleşmesi yazısındaki açıklamalar kullanılabilir.

İmzadan ve uygulamadan önce hangi kontroller yapılmalıdır?

İmzadan önce sözleşmeye dâhil belge seti sabitlenmeli, uygulama sırasında her değişiklik izlenebilir hâle getirilmelidir. Teknik onay, ücret anlaşması ve süre kararı ayrı ayrı kaydedilmelidir. Böylece uyuşmazlık çıktığında hangi işin hangi koşullarla üstlenildiği görülebilir.

1. Eklerin tamamını ad, numara, tarih ve sürümleriyle listeleyin.
2. Teklifteki kapsam dışı işler ve istisnaların kabul edilip edilmediğini açıklaştırın.
3. Öncelik maddesini proje türüne göre düzenleyin; başka bir sözleşmeden kontrolsüz aktarmayın.
4. Çelişki bildiriminin muhatabını, yöntemini ve cevap sürecini belirleyin.
5. Teknik onay ve bedel değişikliği için yetkili kişileri ayrı gösterin.
6. Birim fiyatları, miktar ölçümünü ve kaldırılan işlerin hesabını düzenleyin.
7. Değişikliklerin bedel ve süre etkisini gösteren ortak bir kayıt tutun.
8. Eski proje sürümlerini arşivleyin ve sahada yanlışlıkla kullanılmasını önleyin.

Özellikle birim fiyatlı inşaat sözleşmelerinde miktar cetvelindeki fark ile işin niteliğinin değişmesi ayrı izlenmelidir. Bir metrekaresinin fiyatı belli olan imalatın miktar artışı ile tamamen farklı bir kaplama sistemine geçilmesi aynı hesap sorunu değildir.

Sonuç: Proje ve şartname çelişkisi nasıl çözülmeli?

Proje ve şartname çelişkisi, önce geçerli sözleşme belgeleri karşılaştırılarak, ardından yetkili kişilerin açıklaması ve gerekiyorsa değişiklik anlaşmasıyla çözülmelidir. Yüklenici tehlikeyi bildirmeli; iş sahibi ise teknik kararın ücret ve süre üzerindeki sonuçlarını açıklaştırmalıdır. Belgeler arasındaki öncelik, güvenli ve mevzuata uygun yapım yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Uyuşmazlık başlamışsa ilk iş, son çizimden geriye doğru tahmin yürütmek yerine sözleşme tarihindeki belge setini bulmaktır. Bu set, sonradan verilen talimatlarla karşılaştırıldığında hangi talebin başlangıçtaki işe, hangisinin değişikliğe ait olduğu daha açık görülür.

Sıkça sorulan sorular

Belge çelişkilerinde tek bir evrak bütün soruları cevaplamaz. Aşağıdaki yanıtlar, özel inşaat sözleşmelerinde kapsam, bildirim ve değişiklik kaydı bakımından en sık karşılaşılan noktaları açıklar.

Teknik şartname her zaman projeden üstün müdür?

Hayır. Özel inşaat sözleşmelerinde teknik şartnameyi her durumda üstün tutan genel bir sıralama yoktur. Önce sözleşmedeki geçerli öncelik maddesi incelenir. Böyle bir madde bulunmuyorsa belgeler, teklif ve tarafların ortak iradesi birlikte değerlendirilir. Bunun yanında ruhsat ve zorunlu yapı kurallarına aykırı bir uygulama, belge önceliğine dayanılarak haklı gösterilemez.

En yeni tarihli proje mutlaka uygulanır mı?

Yalnız tarihinin yeni olması yeterli değildir. Belgenin kim tarafından hazırlandığı, yetkili onaydan geçip geçmediği ve uygulama amacıyla gönderilip gönderilmediği araştırılmalıdır. Taslak çizim ile onaylı uygulama projesi farklıdır. Ayrıca yeni çizimin sözleşme kapsamını değiştirip değiştirmediği, bedel ve süre etkisi ile gerekli idari izinler de uygulamadan önce değerlendirilmelidir.

Yüklenici daha ucuz malzemeyi seçebilir mi?

Yüklenici, belgeler çelişiyor diye kendiliğinden daha ucuz malzemeyi seçme hakkı kazanmaz. Önce üstlendiği kalite ve performans şartlarını belirlemeli, çelişkiyi bildirmeli ve gerekli açıklamayı istemelidir. Ucuz seçeneğin uygulanması sözleşmeye aykırılık oluşturabilir. İş sahibinin teknik onayı bulunsa bile bu onayın kapsamı ve onayı veren kişinin yetkisi ayrıca kontrol edilmelidir.

Proje değişikliği mutlaka ek ücret doğurur mu?

Hayır. Yeni çizim bazen başlangıçta üstlenilmiş işin ayrıntısını açıklar, bazen kapsam dışında yeni bir imalat getirir. Ücret talebi için bu ayrım yapılmalıdır. Değişikliğin kim tarafından istendiği, sözleşmenin fiyat modeli ve bedel anlaşması önemlidir. Ayrıca kaldırılan işin karşılığı hesaptan düşülmeden yalnız yeni imalatın toplam bedeli üzerinden talep hazırlanması hatalı olabilir.

Teknik onay ek bedelin de kabul edildiğini gösterir mi?

Teknik onay, ek bedelin kabul edildiğini her durumda göstermez. Onay yalnız malzemenin kullanılabilirliğine veya çizimin teknik uygunluğuna ilişkin olabilir. Ücret değişikliğinin kimin yetkisinde olduğu ve verilen onayın içeriği araştırılmalıdır. Karışıklığı önlemek için teknik çözüm, fiyat farkı ve süre etkisi aynı değişiklik kaydında ayrı başlıklarla ve yetkili imzalarla açıklanmalıdır.

Çelişki bildirimi için nasıl bir kayıt hazırlanmalıdır?

Bildirimde çatışan belgelerin numarası, tarihi ve sürümü, etkilenen imalat ve beklenen karar açıkça gösterilmelidir. Varsa teknik risk, maliyet farkı ve iş programına etkisi de eklenmelidir. Sözleşmedeki muhatap ve bildirim yöntemi izlenmeli, iletinin ulaştığını gösteren kayıt saklanmalıdır. Sadece sözlü görüşme yapıldığına dayanmak, ileride bildirimin içeriğini ve zamanını kanıtlamayı güçleştirebilir.

İş sahibinin talimatı ayıptan sorumluluğu kaldırır mı?

İş sahibinin talimatı yüklenicinin özen ve bildirim borcunu kendiliğinden kaldırmaz. Yüklenicinin açık uyarısına rağmen verilen talimatın ayıba neden olması hâlinde TBK m. 476 değerlendirilir. Ancak genel bir sorumluluk kaydı yeterli görülmemelidir. Bildirilen teknik sakınca ile meydana gelen ayıp arasındaki bağlantı gösterilmeli, emredici yapı ve güvenlik kurallarına uyulmalıdır.

Proje cevabı beklenirken bütün şantiye durdurulabilir mi?

Her belge çelişkisi bütün şantiyeyi durdurma hakkı vermez. Sorunun hangi imalatı etkilediği, diğer işlerin güvenle sürdürülüp sürdürülemeyeceği ve sözleşme şartları değerlendirilmelidir. Gereksiz duruş ayrıca sorumluluk doğurabilir. Güvenlik riski bulunan işte ise sırf takvime yetişmek için uygulamaya devam edilmemeli; risk, alınan önlem ve beklenen karar gecikmeden yazılı kayda geçirilmelidir.

Taşeron eski projeyle çalıştıysa sorumlu kimdir?

Sorumluluk yalnız çizimin eski olmasına bakılarak belirlenmez. Taşerona hangi sürümün ne zaman teslim edildiği, yeni talimatın ulaşıp ulaşmadığı ve kendi sözleşmesindeki kontrol borçları incelenir. Ana yüklenicinin belge dağıtımındaki eksikliği ile taşeronun bildiği değişikliği uygulamaması farklı durumlardır. Teslim kayıtları, toplantı tutanakları ve sahadaki uygulama tarihleri olayın açıklığa kavuşmasını sağlar.

Kamu yapım işlerinde aynı belge sırası kullanılabilir mi?

Özel inşaat sözleşmesi için hazırlanan belge sırası kamu yapım işine doğrudan aktarılamaz. İlgili ihalenin sözleşmesi, doküman seti ve uygulanacak özel düzenlemeler incelenmelidir. Belgenin türü kadar yürürlükteki sürümü ve sonradan yapılan doküman değişiklikleri de önemlidir. Özel işte kabul edilen serbest değişiklik yöntemi kamu işinde aynı şekilde uygulanabilir sayılmamalıdır.

Yazar hakkında ve hukuki bilgilendirme

Av. İltan Ekmekçioğlu, İnşaat Hukuku kitabının yazarıdır ve 17 yıllık hukuk tecrübesine sahiptir. Bu yazı, inşaat sözleşmelerindeki belge çelişkilerini anlamaya yardımcı olmak amacıyla hazırlanmıştır.

Metin genel bilgilendirme niteliğindedir ve somut uyuşmazlık için hukuki danışmanlık yerine geçmez. Değerlendirme yapılırken imzalı sözleşme, bütün ekleri, proje sürümleri, talimatlar ve bildirim kayıtları birlikte incelenmelidir.