CMK 289 Hukuka Kesin Aykırılık Hâlleri Nelerdir?

Ceza yargılamasındaki bazı usul ihlalleri, hükmün güvenilirliğini doğrudan etkilediği için kanun tarafından hukuka kesin aykırılık sayılır. CMK 289, bu ağır ihlalleri sınırlı olarak gösterir.

Bu hâller temyiz dilekçesinde veya beyanda yazılmamış olsa bile Yargıtay tarafından gözetilir. Ancak kararın temyize açık olması ve başvurunun usul şartlarını taşıması ayrıca değerlendirilmelidir.

CMK 289 Güncel Madde Metni

Hukuka kesin aykırılık hâlleri

Madde 289 – (1) Temyiz dilekçesi veya beyanında gösterilmiş olmasa da aşağıda yazılı hâllerde hukuka kesin aykırılık var sayılır:

a) Mahkemenin kanuna uygun olarak teşekkül etmemiş olması.

b) Hâkimlik görevini yapmaktan kanun gereğince yasaklanmış hâkimin hükme katılması.

c) Geçerli şüphe nedeniyle hakkında ret istemi öne sürülmüş olup da bu istem kabul olunduğu hâlde hâkimin hükme katılması veya bu istemin kanuna aykırı olarak reddedilip hâkimin hükme katılması.

d) Mahkemenin kanuna aykırı olarak davaya bakmaya kendini görevli veya yetkili görmesi.

e) Cumhuriyet savcısı veya duruşmada kanunen mutlaka hazır bulunması gereken diğer kişilerin yokluğunda duruşma yapılması.

f) Duruşmalı olarak verilen hükümde açıklık kuralının ihlâl edilmesi.

g) Hükmün 230 uncu madde gereğince gerekçeyi içermemesi.

h) Hüküm için önemli olan hususlarda mahkeme kararı ile savunma hakkının sınırlandırılmış olması.

i) Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması.

Hukuka Kesin Aykırılık Ne Demektir?

CMK 288’e göre temyizin temel nedeni hükmün hukuka aykırı olmasıdır. CMK 288 temyiz nedeni yazısında açıklanan bu genel kuralın yanında CMK 289, kanunun özellikle ağır gördüğü dokuz usul ihlalini düzenler.

Bu ihlallerden biri saptandığında hukuka kesin aykırılık var sayılır. Başvurucu, ilgili nedeni dilekçesine yazmamış olsa dahi Yargıtay incelemede bu durumu gözetir.

Mahkemenin Kanuna Uygun Oluşmaması

Mahkeme heyetinin kanunda öngörülen sayı veya görev yapısına aykırı biçimde kurulması, CMK 289/1-a kapsamındadır. Hükme katılan başkan ve üyelerin kanuni oluşuma uygunluğu denetlenir.

Bu düzenleme, yargılama yetkisinin ancak kanunla belirlenmiş mahkeme tarafından kullanılmasını güvence altına alır.

Yasaklı Hâkimin Hükme Katılması

Kanunun hâkimlik görevini yapmasını yasakladığı bir hâkimin hükme katılması kesin hukuka aykırılıktır. Burada hâkimin tarafsızlığı ayrıca tartışılmadan, kanuni yasak nedeninin bulunup bulunmadığı araştırılır.

Hâkimin görev yapamayacağı hâller ile tarafsızlığını şüpheye düşüren nedenler birbirinden ayrılmalıdır.

Hâkimin Reddi İstemine Rağmen Hükme Katılması

Geçerli şüpheye dayalı ret istemi kabul edildiği hâlde hâkimin hükme katılması kesin aykırılıktır. Ret isteminin kanuna aykırı biçimde reddedilmesinden sonra aynı hâkimin hükme katılması da bent kapsamındadır.

Ret isteminin koşulları ve ileri sürülme usulü için CMK 24 hâkimin reddi düzenlemesi birlikte incelenmelidir.

Görev veya Yetki Kurallarına Aykırılık

Mahkemenin kanuna aykırı olarak kendisini görevli veya yetkili görmesi CMK 289/1-d’de sayılmıştır. Görev, davanın hangi tür mahkemede; yetki ise coğrafi olarak hangi yer mahkemesinde görüleceğini belirler.

Somut dosyada görev ve yetki itirazlarının zamanı, niteliği ve kanundaki özel hükümler ayrıca dikkate alınır.

Zorunlu Kişiler Olmadan Duruşma Yapılması

Cumhuriyet savcısının veya kanunen duruşmada mutlaka hazır bulunması gereken bir kişinin yokluğunda duruşma yapılması kesin hukuka aykırılıktır.

Zorunlu müdafi bulunması gereken bir dosyada müdafisiz işlem yapılması da savunma hakkı ve zorunlu katılım kuralları bakımından değerlendirilir. Her kişi yönünden hazır bulunma zorunluluğunun kanuni dayanağı somutlaştırılmalıdır.

Hükümde Açıklık Kuralının İhlali

Duruşmalı olarak verilen hüküm, kanunun öngördüğü açıklık düzenine uygun olmalıdır. Hükmün gizli verilmesi veya aleniyet kuralının kanuni bir neden olmadan ihlal edilmesi CMK 289/1-f kapsamında değerlendirilebilir.

Duruşmanın kapalı yapılmasına kanunun izin verdiği istisnalar, açıklık ihlalinden ayrı tutulmalıdır.

Hükmün Gerekçesiz Olması

Hükmün CMK 230 gereğince gerekçe içermemesi kesin hukuka aykırılık hâlidir. Sonucun yalnızca yazılması yeterli değildir; delillerin değerlendirilmesi, ulaşılan kanaat ve hukuki nitelendirme kanunun istediği ölçüde gerekçede gösterilmelidir.

Gerekçeli kararın zorunlu unsurları CMK 230 hükmün gerekçesi yazısında ayrıntılı biçimde ele alınmıştır.

Savunma Hakkının Sınırlandırılması

Mahkeme kararıyla, hüküm için önemli bir konuda savunma hakkının sınırlandırılması kesin hukuka aykırılık oluşturur. Savunma için gerekli sürenin verilmemesi, belirleyici bir iddiaya cevap imkânının engellenmesi veya esaslı savunma talebinin hukuka aykırı biçimde kısıtlanması gündeme gelebilir.

Her talebin reddi otomatik olarak bu bende girmez. Sınırlandırmanın hüküm bakımından önemli bir hususa ve savunma hakkına ilişkin olması gerekir.

Hukuka Aykırı Delile Dayanılması

Hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanması CMK 289/1-i kapsamındadır. Önemli olan yalnız dosyada böyle bir delilin bulunması değil, hükmün bu delile dayanıp dayanmadığıdır.

Delilin elde edilme yöntemi, dosyaya alınma biçimi ve gerekçeli hükümde nasıl kullanıldığı birlikte değerlendirilmelidir.

CMK 289 Listesi Genişletilebilir mi?

Maddede sayılan kesin hukuka aykırılık hâlleri sınırlıdır. Benzer görülen her usul hatası yorum yoluyla bu listeye eklenemez.

Listede olmayan hukuka aykırılıklar temyizde yine ileri sürülebilir; ancak bunların CMK 288’deki genel hukuka aykırılık ve ilgili temyiz kuralları kapsamında somutlaştırılması gerekir.

Kesin Aykırılık Dilekçede Yazılmasa da İncelenir mi?

Evet. Madde metni bu hâllerin temyiz dilekçesi veya beyanında gösterilmemiş olsa bile gözetileceğini açıkça belirtir.

Bununla birlikte başvurunun süresi, başvuru hakkı ve kararın temyize elverişliliği ortadan kalkmaz. Hangi istinaf kararlarının temyiz edilebildiği CMK 286 temyiz edilebilen kararlar kapsamında belirlenir.

İstinafta CMK 289’un Etkisi

Bölge adliye mahkemesi, ilk derece kararında CMK 289’da belirtilen bir hukuka aykırılık nedeni görürse CMK 280 çerçevesinde hükmü bozup dosyayı yeniden incelenmek üzere ilk derece mahkemesine gönderebilir.

İstinafta verilebilecek karar türleri CMK 280 istinaf incelemesi yazısında açıklanmıştır.

Sık Sorulan Sorular

CMK 289’da kaç kesin hukuka aykırılık hâli vardır?

Maddenin birinci fıkrasında (a) ile (i) bentleri arasında dokuz hâl sayılmıştır.

Kesin hukuka aykırılık dilekçede yazılmamışsa incelenir mi?

Evet. Yargıtay, maddede sayılan hâlleri temyiz dilekçesi veya beyanında gösterilmemiş olsa da gözetir.

Her usul hatası CMK 289 kapsamında mıdır?

Hayır. CMK 289’daki liste sınırlıdır. Diğer hukuka aykırılıklar genel temyiz kuralları kapsamında değerlendirilir.

Gerekçesiz hüküm kesin hukuka aykırılık mıdır?

Evet. Hükmün CMK 230 gereğince gerekçeyi içermemesi CMK 289/1-g’de açıkça sayılmıştır.

Hukuka aykırı delilin dosyada bulunması tek başına yeterli midir?

Bent, hükmün hukuka aykırı yöntemlerle elde edilen delile dayanmasını düzenler. Delilin gerekçeli karardaki etkisi ayrıca incelenir.

Savunma talebinin her reddi kesin aykırılık oluşturur mu?

Hayır. Mahkeme kararıyla hüküm için önemli bir hususta savunma hakkının sınırlandırılmış olması gerekir.

CMK 289 temyize kapalı kararı temyize açar mı?

Hayır. Kesin hukuka aykırılık hâli, kararın temyiz edilebilirliğine ve başvurunun diğer usul şartlarına ilişkin kuralları ortadan kaldırmaz.

Sanığı koruyan bir hukuk kuralına aykırılığın savcı tarafından sanık aleyhine kullanılamaması, CMK 290 sanık yararına kural kapsamında ayrıca düzenlenmiştir.

Sonuç

CMK 289; mahkemenin oluşumundan hâkimin tarafsızlığına, zorunlu katılımdan gerekçeye, savunma hakkından hukuka aykırı delile kadar hükmün adilliğini doğrudan etkileyen dokuz kesin hukuka aykırılık hâlini düzenler. Bu nedenler dilekçede yazılmasa bile temyiz incelemesinde gözetilir.

Bu içerik genel hukuki bilgilendirme amacı taşır. Somut olayın suç tarihi, delilleri ve usulî durumu değerlendirilmeden hukuki görüş yerine kullanılamaz.